Μητσοτάκης, Σημίτης και ευρωπαϊκή σύγκλιση

Επεισόδιο δέκατο όγδοο.

Καλώς ήρθατε σε ένα ακόμη επεισόδιο της σειράς «Η Ιστορία της Ελλάδας, από το 1800 έως σήμερα».

Στο προηγούμενο επεισόδιο φτάσαμε ως το τέλος του 1989. Η Ελλάδα είχε περάσει από την πρώτη κυβέρνηση του ΠΑΣΟΚ, την αναγνώριση της Εθνικής Αντίστασης, κοινωνικές μεταρρυθμίσεις και επέκταση του κράτους, αλλά και οικονομικές ανισορροπίες, σκάνδαλα και δύο βουλευτικές εκλογικές αναμετρήσεις χωρίς αυτοδύναμη κυβέρνηση. Στην πρωθυπουργία βρισκόταν ο Ξενοφών Ζολώτας, επικεφαλής οικουμενικής κυβέρνησης.

Στις εκλογές της 8ης Απριλίου 1990, η Νέα Δημοκρατία έρχεται πρώτη. Με οριακά εξασφαλισμένη κοινοβουλευτική στήριξη, ο Κωνσταντίνος Μητσοτάκης σχηματίζει κυβέρνηση στις 11 Απριλίου και τερματίζει την παρατεταμένη περίοδο κυβερνήσεων συνεργασίας και επαναληπτικών εκλογών. Πρόεδρος της Δημοκρατίας είναι ο Χρήστος Σαρτζετάκης. Στις 4 Μαΐου η Βουλή εκλέγει ξανά τον Κωνσταντίνο Καραμανλή, ο οποίος αναλαμβάνει στις 5 Μαΐου.

Η κυβέρνηση επιδιώκει περιορισμό ελλειμμάτων, ιδιωτικοποιήσεις, απελευθέρωση αγορών και αναδιάρθρωση δημόσιων επιχειρήσεων. Οι αλλαγές στις συγκοινωνίες, στις εργασιακές σχέσεις και στο ασφαλιστικό προκαλούν απεργίες και μεγάλες αντιδράσεις. Η ιδιωτικοποίηση δεν είναι μία ενιαία πράξη: περιλαμβάνει πωλήσεις, εκκαθαρίσεις, παραχωρήσεις και μερική είσοδο ιδιωτών, με διαφορετικό αποτέλεσμα σε κάθε οργανισμό.

Η σύγκρουση αγγίζει και την εκπαίδευση. Τον Ιανουάριο του 1991, μέσα σε κύμα μαθητικών καταλήψεων, ο καθηγητής Νίκος Τεμπονέρας δολοφονείται στην Πάτρα από στέλεχος της νεολαίας της Νέας Δημοκρατίας κατά τη βίαιη προσπάθεια ανακατάληψης σχολείου. Οι μαζικές διαδηλώσεις που ακολουθούν οδηγούν στην απόσυρση βασικών εκπαιδευτικών μέτρων και στην παραίτηση του υπουργού Παιδείας. Το γεγονός δείχνει πόσο γρήγορα μια θεσμική διαφωνία μπορούσε να μετατραπεί σε πολιτική βία.

Μετά την κατάρρευση των κομμουνιστικών καθεστώτων, δεκάδες χιλιάδες άνθρωποι, κυρίως από την Αλβανία αλλά και από άλλες χώρες, περνούν στην Ελλάδα για εργασία και ασφάλεια. Πολλοί ζουν χωρίς νόμιμα έγγραφα, εκτεθειμένοι σε απέλαση, εκμετάλλευση και ρατσισμό, ενώ η εργασία τους γίνεται κρίσιμη στη γεωργία, στις οικοδομές, στις οικιακές υπηρεσίες και στις μικρές επιχειρήσεις. Η Ελλάδα μετατρέπεται γρήγορα από χώρα αποστολής σε χώρα υποδοχής μεταναστών.

Η διάλυση της Γιουγκοσλαβίας δημιουργεί πολέμους στα βόρεια σύνορα. Η Ελλάδα συμμετέχει στους ευρωπαϊκούς και διεθνείς θεσμούς και εφαρμόζει κυρώσεις, αλλά η κοινή γνώμη εμφανίζει συχνά ισχυρή φιλοσερβική στάση, επηρεασμένη από θρησκευτικές και ιστορικές αναφορές και από δυσπιστία προς τη Δύση. Η κρατική πολιτική, η κοινωνική αλληλεγγύη προς Σέρβους και οι επιμέρους παραβιάσεις κυρώσεων δεν πρέπει να συγχωνεύονται σε μία εικόνα.

Τον Απρίλιο του 1993, το νέο κράτος γίνεται δεκτό στον ΟΗΕ με προσωρινή αναφορά «Πρώην Γιουγκοσλαβική Δημοκρατία της Μακεδονίας». Η διαφορά δεν λύνεται. Στο εσωτερικό της Νέας Δημοκρατίας, η σύγκρουση Μητσοτάκη και Αντώνη Σαμαρά για το ζήτημα συμβάλλει στην απώλεια της κυβερνητικής πλειοψηφίας. Οι εκλογές προκηρύσσονται για τον Οκτώβριο.

Στις 10 Οκτωβρίου 1993 το ΠΑΣΟΚ κερδίζει τις εκλογές. Ο Ανδρέας Παπανδρέου επιστρέφει στην πρωθυπουργία στις 13 Οκτωβρίου. Η νέα κυβέρνηση εγκαταλείπει ορισμένες ιδιωτικοποιήσεις, αλλά δεν επιστρέφει πλήρως στο μοντέλο της δεκαετίας του 1980. Η δημοσιονομική προσαρμογή και ο ευρωπαϊκός προσανατολισμός παραμένουν, με διαφορετικό πολιτικό λεξιλόγιο και ρυθμό.

Τον Φεβρουάριο του 1994 η Ελλάδα επιβάλλει εμπορικό αποκλεισμό στη γειτονική χώρα, με εξαίρεση ανθρωπιστικά αγαθά. Η πράξη προκαλεί διεθνή κριτική και προσφυγή της Ευρωπαϊκής Επιτροπής.

Στις 10 Μαρτίου 1995 ο Κωστής Στεφανόπουλος διαδέχεται τον Καραμανλή στην Προεδρία της Δημοκρατίας, έχοντας προταθεί από την Πολιτική Άνοιξη και υποστηριχθεί από το ΠΑΣΟΚ. Η εκλογή του αποτρέπει πρόωρη διάλυση της Βουλής και δείχνει ότι το αξίωμα μπορεί να λειτουργήσει ως πεδίο ευρύτερης συναίνεσης.

Στις 13 Σεπτεμβρίου 1995 υπογράφεται στη Νέα Υόρκη η Ενδιάμεση Συμφωνία: η γειτονική χώρα αλλάζει σημαία και επιβεβαιώνει ότι το Σύνταγμά της δεν αποτελεί βάση εδαφικής διεκδίκησης, ενώ η Ελλάδα αίρει τον αποκλεισμό και δεν εμποδίζει συμμετοχή της σε οργανισμούς υπό την προσωρινή αναφορά. Το οριστικό όνομα παραμένει ανοικτό.

Η υγεία του Παπανδρέου επιδεινώνεται. Τον Νοέμβριο του 1995 εισάγεται στο Ωνάσειο και παραμένει νοσηλευόμενος, ενώ η κυβέρνηση λειτουργεί χωρίς ενεργό πρωθυπουργική παρουσία.

Τον Δεκέμβριο του 1995, μια ναυτική προσάραξη κοντά στα Ίμια ανοίγει διαφωνία ανάμεσα στην Ελλάδα και την Τουρκία για την κυριαρχία στις δύο βραχονησίδες.

Τον Ιανουάριο του 1996 ο Παπανδρέου παραιτείται. Η κοινοβουλευτική ομάδα του ΠΑΣΟΚ εκλέγει τον Κώστα Σημίτη και στις 22 Ιανουαρίου σχηματίζεται η πρώτη κυβέρνησή του.

Σχεδόν αμέσως, η διαφωνία εξελίσσεται σε αντιπαράθεση σημαιών, πολεμικών πλοίων και ειδικών δυνάμεων. Τη νύχτα της 30ης προς την 31η Ιανουαρίου 1996, ελληνικό ελικόπτερο καταπίπτει και σκοτώνονται τρεις αξιωματικοί. Με αμερικανική διαμεσολάβηση οι δυνάμεις αποχωρούν. Η κρίση λήγει χωρίς μάχη, αλλά αφήνει τη διαφωνία για την κυριαρχία και τον όρο «γκρίζες ζώνες» στην τουρκική επιχειρηματολογία.

Τον Ιούνιο πεθαίνει ο Ανδρέας Παπανδρέου. Στις εκλογές της 22ης Σεπτεμβρίου 1996, το ΠΑΣΟΚ κερδίζει και ο Σημίτης σχηματίζει νέα κυβέρνηση στις 25 Σεπτεμβρίου. Κεντρικές λέξεις είναι «εκσυγχρονισμός» και «ισχυρή Ελλάδα»: έργα υποδομής, διοικητικές αλλαγές, ιδιωτικοποιήσεις ή μετοχοποιήσεις και προσαρμογή στα κριτήρια της Οικονομικής και Νομισματικής Ένωσης.

Την ίδια χρονιά η κατάρρευση χρηματοπιστωτικών σχημάτων στην Αλβανία προκαλεί ένοπλη αναταραχή και νέα έξοδο πληθυσμού. Η Ελλάδα συμμετέχει στην πολυεθνική επιχείρηση «Άλμπα», με εντολή του Συμβουλίου Ασφαλείας, για την προστασία της ανθρωπιστικής βοήθειας. Η σχέση με την Αλβανία περιλαμβάνει πλέον ταυτόχρονα ασφάλεια, οικονομική αλληλεξάρτηση, την ελληνική μειονότητα και την καθημερινή παρουσία Αλβανών εργαζομένων στην Ελλάδα.

Στις 5 Σεπτεμβρίου 1997 η Αθήνα επιλέγεται για τους Ολυμπιακούς Αγώνες του 2004. Η προετοιμασία συνδέεται με αεροδρόμιο, μετρό, Αττική Οδό, προαστιακό, αθλητικές εγκαταστάσεις και μεγάλα έργα ανάπλασης. Δεν κατασκευάζονται όλα αποκλειστικά «για τους Αγώνες», ούτε έχουν όλα το ίδιο χρηματοδοτικό σχήμα. Αυτή η διάκριση θα γίνει κρίσιμη όταν συζητηθεί το κόστος.

Τον Μάρτιο του 1998 η δραχμή εντάσσεται στον Ευρωπαϊκό Μηχανισμό Συναλλαγματικών Ισοτιμιών, αφού υποτιμάται η κεντρική της ισοτιμία. Η κυβέρνηση εντείνει την προσπάθεια για χαμηλότερο πληθωρισμό και έλλειμμα. Η σύγκλιση βελτιώνει βασικούς δείκτες, αλλά συνοδεύεται από υψηλά επιτόκια, πίεση μισθών, φορολογικά βάρη και αμφισβήτηση για τη διάρκεια ορισμένων μέτρων.

Το καλοκαίρι και το φθινόπωρο, οι σεισμοί σε Τουρκία και Αθήνα προκαλούν αμοιβαία αποστολή σωστικών συνεργείων και επιταχύνουν την ελληνοτουρκική προσέγγιση.

Την ίδια χρονιά, η άνοδος του Χρηματιστηρίου Αθηνών προσελκύει εκατοντάδες χιλιάδες μικροεπενδυτές. Η απότομη πτώση που ακολουθεί καταστρέφει αποταμιεύσεις και γεννά καταγγελίες για χειραγώγηση και πολιτική ευθύνη. Δεν υπάρχει ένας αριθμός «χαμένων χρημάτων» που να μετρά με τον ίδιο τρόπο πραγματοποιημένες ζημίες, πτώση κεφαλαιοποίησης και ευκαιριακό κέρδος.

Τον Δεκέμβριο, το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο του Ελσίνκι, με τη συναίνεση της Ελλάδας, αναγνωρίζει την Τουρκία ως υποψήφια προς ένταξη χώρα, μέσα σε πλαίσιο όρων και ειρηνικής επίλυσης διαφορών. Η προσέγγιση δεν λύνει το Αιγαίο ή το Κυπριακό, αλλά αλλάζει τη διπλωματική μέθοδο.

Η δεκαετία αλλάζει και την ενημέρωση. Η ιδιωτική τηλεόραση, ήδη παρούσα από το 1989, συγκεντρώνει ισχύ, μετατρέπει την πολιτική αντιπαράθεση σε καθημερινό θέαμα και συνδέεται με επιχειρηματικά συμφέροντα. Τα ραδιόφωνα, τα περιοδικά και αργότερα οι πρώτες ενημερωτικές ιστοσελίδες πολλαπλασιάζουν τις φωνές, χωρίς να λύνουν το πρόβλημα της ιδιοκτησίας, της αδειοδότησης και της διαπλοκής.

Στις 8 Φεβρουαρίου 2000 ο Κωστής Στεφανόπουλος επανεκλέγεται Πρόεδρος με πολύ μεγάλη κοινοβουλευτική πλειοψηφία. Στις εκλογές της 9ης Απριλίου το ΠΑΣΟΚ κερδίζει οριακά τη Νέα Δημοκρατία και ο Σημίτης σχηματίζει τρίτη κυβέρνηση στις 13 Απριλίου.

Στις 19 Ιουνίου 2000, το Συμβούλιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης αποφασίζει ότι η Ελλάδα πληροί τους όρους για το ενιαίο νόμισμα. Από την 1η Ιανουαρίου 2001 το ευρώ γίνεται επίσημο νόμισμα της χώρας, αρχικά σε λογιστικές και ηλεκτρονικές συναλλαγές, με αμετάκλητη ισοτιμία 1 ευρώ προς 340,75 δραχμές. Τα χαρτονομίσματα και τα κέρματα της δραχμής παραμένουν ακόμη στην καθημερινή κυκλοφορία.

Οι γυναίκες αυξάνουν την παρουσία τους στα πανεπιστήμια και στην αμειβόμενη εργασία, αλλά εξακολουθούν να υποεκπροσωπούνται στην πολιτική και στις ανώτερες θέσεις και να αναλαμβάνουν δυσανάλογο βάρος φροντίδας. Η συνταγματική αναθεώρηση του 2001 επιτρέπει θετικά μέτρα για την ισότητα και η νομοθεσία εισάγει ποσοστώσεις σε ορισμένα συλλογικά όργανα και στα ψηφοδέλτια των δημοτικών και νομαρχιακών εκλογών. Η νομική πρόοδος δεν ισοδυναμεί με πλήρη ισότητα στην πράξη.

Την 1η Ιανουαρίου 2002 κυκλοφορούν τα τραπεζογραμμάτια και τα κέρματα ευρώ. Για δύο μήνες δραχμή και ευρώ συνυπάρχουν, από την 1η Μαρτίου το ευρώ είναι το μόνο νόμιμο χρήμα στις συναλλαγές. Η αλλαγή διευκολύνει πληρωμές και δανεισμό μέσα στην ευρωζώνη, αλλά πολλοί πολίτες αντιλαμβάνονται ανατιμήσεις. Η μέτρηση της ακρίβειας διαφέρει από την εμπειρία συγκεκριμένων καθημερινών αγορών, γι’ αυτό δεν αρκεί ούτε η επίσημη μέση τιμή ούτε η γενίκευση ότι «όλα διπλασιάστηκαν».

Στις 29 Ιουνίου 2002, μετά τον τραυματισμό μέλους της σε αποτυχημένη βομβιστική ενέργεια, αρχίζει η αστυνομική εξάρθρωση της «17 Νοέμβρη». Ακολουθούν συλλήψεις και η αποκάλυψη χώρων και υλικού της οργάνωσης. Η εξάρθρωση κλείνει έναν κύκλο πολιτικής βίας που είχε αρχίσει το 1975, χωρίς να μετατρέπει κάθε κατηγορούμενο ή συγγενή σε συλλογικά υπεύθυνο.

Τον Ιούλιο του 2002 ψηφίζεται ηπιότερη ασφαλιστική ρύθμιση. Η απόσυρση της αρχικής πρότασης δεν εξαφανίζει το πρόβλημα, μεταθέτει και αναδιαμορφώνει τη σύγκρουση.

Ως το τέλος αυτής της περιόδου, η ψηφιακή αλλαγή έχει επιταχυνθεί. Η κινητή τηλεφωνία, που ξεκίνησε εμπορικά το 1993, γίνεται μαζική. Το διαδίκτυο περνά από πανεπιστήμια και επιχειρήσεις στα σπίτια, ενώ το TAXIS και άλλες ηλεκτρονικές υπηρεσίες αλλάζουν σταδιακά τη σχέση πολίτη και κράτους. Η πρόσβαση, όμως, παραμένει άνιση ανά ηλικία, εισόδημα, εκπαίδευση και περιοχή.

Τον Μάρτιο του 2003 αρχίζει η μεγάλη δίκη για τη «17 Νοέμβρη». Η διαδικασία είναι δημόσια, αλλά συνοδεύεται από έντονη αντιπαράθεση για την αντιτρομοκρατική νομοθεσία και τη δημοσιογραφική κάλυψη.

Στις 16 Απριλίου 2003 η Κυπριακή Δημοκρατία υπογράφει τη Συνθήκη Προσχώρησης στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Οι διαπραγματεύσεις για το σχέδιο του γενικού γραμματέα του ΟΗΕ Κόφι Ανάν συνεχίζονται. Η Αθήνα υποστηρίζει λύση μέσα στο ευρωπαϊκό πλαίσιο, αλλά η τελική απόφαση ανήκει στις δύο κοινότητες της Κύπρου.

Κατά την ελληνική προεδρία της Ευρωπαϊκής Ένωσης, η Σύνοδος της Θεσσαλονίκης τον Ιούνιο του 2003 επιβεβαιώνει την ευρωπαϊκή προοπτική των Δυτικών Βαλκανίων. Είναι σημαντική πολιτική δέσμευση, όχι εγγύηση αυτόματης ένταξης. Στο εσωτερικό, νέα μεταναστευτική νομοθεσία επιχειρεί να συνδέσει άδεια παραμονής και εργασία, αλλά οι επαναλαμβανόμενες νομιμοποιήσεις δείχνουν ότι η διοίκηση δεν έχει ακόμη σταθερό μηχανισμό ένταξης.

Τον Δεκέμβριο ολοκληρώνεται η πρωτόδικη δίκη, με καταδικαστικές και αθωωτικές κρίσεις. Η απόφαση δεν είναι ακόμη τελεσίδικη.

Στις 7 Μαρτίου 2004 η Νέα Δημοκρατία κερδίζει τις εκλογές και στις 10 Μαρτίου ο Κώστας Καραμανλής γίνεται πρωθυπουργός. Στις 24 Απριλίου, χωριστά δημοψηφίσματα κρίνουν το σχέδιο Ανάν: η μεγάλη πλειοψηφία των Ελληνοκυπρίων το απορρίπτει και η πλειοψηφία των Τουρκοκυπρίων το εγκρίνει. Την 1η Μαΐου η Κυπριακή Δημοκρατία εντάσσεται στην Ευρωπαϊκή Ένωση, αλλά η εφαρμογή του κοινοτικού κεκτημένου αναστέλλεται στις περιοχές που δεν ελέγχει.

Από τις δεκατρείς ως τις 29 Αυγούστου η Αθήνα φιλοξενεί τους Ολυμπιακούς Αγώνες και τον Σεπτέμβριο τους Παραολυμπιακούς. Η διοργάνωση ολοκληρώνεται χωρίς τη μείζονα αστοχία που πολλοί φοβούνταν και αφήνει νέες υποδομές και διεθνή προβολή. Στο τέλος του 2004, όμως, η βιώσιμη μεταολυμπιακή χρήση αρκετών εγκαταστάσεων παραμένει ανοικτό ερώτημα.

Το κόστος των Αγώνων δεν έχει έναν αδιαμφισβήτητο αριθμό. Άλλες αποτιμήσεις μετρούν μόνο τον οργανωτικό προϋπολογισμό, άλλες προσθέτουν ασφάλεια, απαλλοτριώσεις, μεταφορές ή έργα που θα κατασκευάζονταν ούτως ή άλλως. Είναι ασφαλές ότι υπήρξαν υπερβάσεις σε επιμέρους σκέλη και ότι οι εγκαταστάσεις δημιουργούν μακροχρόνιες υποχρεώσεις συντήρησης. Δεν είναι ασφαλές να αποδοθεί μεταγενέστερα ολόκληρη η κρίση χρέους σε μία διοργάνωση χωρίς ανάλυση του δημόσιου χρέους, των ελλειμμάτων και των στατιστικών αναθεωρήσεων.

Μέσα στο 2004 η νέα κυβέρνηση προχωρεί σε δημοσιονομική απογραφή και η Eurostat αναθεωρεί προς τα πάνω ελλείμματα προηγούμενων ετών. Η συζήτηση γίνεται κομματική, αλλά το ουσιαστικό ζήτημα είναι θεσμικό: αλλαγές λογιστικής ταξινόμησης, αμυντικές δαπάνες και αδύναμος στατιστικός έλεγχος δυσκολεύουν τη σύγκριση. Οι αναθεωρήσεις δεν αποδεικνύουν μόνες τους ότι η ένταξη στο ευρώ ήταν άκυρη, ούτε επιτρέπουν να αγνοηθούν τα προβλήματα αξιοπιστίας.

Στις 31 Δεκεμβρίου 2004, Πρόεδρος παραμένει ο Κωστής Στεφανόπουλος και πρωθυπουργός ο Κώστας Καραμανλής. Η Ελλάδα είναι μέλος της ευρωζώνης, η Κύπρος μέλος της Ευρωπαϊκής Ένωσης και οι μεγάλες ολυμπιακές υποδομές έχουν μόλις δοκιμαστεί. Ταυτόχρονα, η παραγωγικότητα, το χρέος, οι περιφερειακές ανισότητες, η ένταξη των μεταναστών, η διαφάνεια και η αξιόπιστη δημόσια λογοδοσία παραμένουν ακόμη ανοικτά ζητήματα.

Η περίοδος δεν περιγράφεται επαρκώς ούτε ως αδιάκοπη «ισχυρή Ελλάδα» ούτε ως απλή προετοιμασία μιας μελλοντικής κατάρρευσης. Η ευρωπαϊκή ένταξη, οι υποδομές, η διεύρυνση της κατανάλωσης και η ψηφιακή αλλαγή είναι πραγματικές. Πραγματικές είναι επίσης οι καθυστερήσεις θεσμών, η άνιση κατανομή οφελών, ο φθηνός δανεισμός και οι δημοσιονομικοί κίνδυνοι. Το 2004 κλείνει με αυτοπεποίθηση, αλλά όχι με λυμένα όλα τα προβλήματα.

Στο επόμενο επεισόδιο, από το 2005 ως το 2015, θα δούμε πώς οι αδυναμίες αυτές συναντήθηκαν με την παγκόσμια χρηματοπιστωτική κρίση, τα μνημόνια και τη βαθύτερη κοινωνική και πολιτική ανατροπή της Μεταπολίτευσης.