Από την ευημερία στην οικονομική κρίση

Επεισόδιο δέκατο ένατο.

Καλώς ήρθατε σε ένα ακόμη επεισόδιο της σειράς «Η Ιστορία της Ελλάδας, από το 1800 έως σήμερα».

Στο προηγούμενο επεισόδιο φτάσαμε ως το τέλος του 2004. Η Ελλάδα είχε ενταχθεί στο ευρώ, είχε ολοκληρώσει μεγάλα έργα και είχε διοργανώσει τους Ολυμπιακούς Αγώνες. Πρωθυπουργός ήταν ο Κώστας Καραμανλής και Πρόεδρος της Δημοκρατίας ο Κωστής Στεφανόπουλος. Πίσω από την εικόνα επιτυχίας, όμως, παρέμεναν υψηλό δημόσιο χρέος, δημοσιονομικές αδυναμίες και ένα παραγωγικό μοντέλο εξαρτημένο από κατανάλωση, εισαγωγές και φθηνό δανεισμό.

Από την 1η Ιανουαρίου 2005 έως την τελευταία ημέρα του 2015 θα ακούσουμε την απόσταση ανάμεσα σε δύο Ελλάδες: εκείνη της ανάπτυξης και της εύκολης πίστωσης και εκείνη της ύφεσης, της ανεργίας και των μνημονίων. Η κρίση δεν έχει μία μόνο αιτία ούτε έναν μόνο υπεύθυνο. Συναντώνται χρόνιες ελληνικές αδυναμίες, οι κανόνες και οι ανισορροπίες της ευρωζώνης, η διεθνής χρηματοπιστωτική κρίση και πολιτικές επιλογές κυβερνήσεων και πιστωτών.

Στις 12 Μαρτίου 2005 ο Κάρολος Παπούλιας διαδέχεται τον Στεφανόπουλο στην Προεδρία. Η κυβέρνηση Καραμανλή μιλά για «ήπια προσαρμογή» και επανίδρυση του κράτους. Η δημοσιονομική απογραφή και οι αναθεωρήσεις της Eurostat δείχνουν ότι παλαιότερα ελλείμματα ήταν μεγαλύτερα από όσα είχαν αρχικά δηλωθεί. Αυτό δεν σημαίνει ότι η ένταξη στο ευρώ ακυρώθηκε, σημαίνει ότι η ποιότητα των στατιστικών και η επιτήρηση είχαν σοβαρά κενά.

Η οικονομία εξακολουθεί να αναπτύσσεται και η κατανάλωση ενισχύεται από δάνεια, αυξανόμενες αξίες ακινήτων και δημόσιες δαπάνες. Ταυτόχρονα, το ισοζύγιο τρεχουσών συναλλαγών επιδεινώνεται, η ανταγωνιστικότητα υποχωρεί και το χρέος παραμένει υψηλό. Η συμμετοχή στο ευρώ περιορίζει τον συναλλαγματικό κίνδυνο και μειώνει το κόστος δανεισμού, αλλά δεν εξαλείφει τις διαφορές παραγωγικότητας ούτε επιβάλλει από μόνη της αποτελεσματικό κράτος και δίκαιη φορολογία.

Τον Αύγουστο του 2007 οι πυρκαγιές στην Πελοπόννησο, στην Εύβοια και αλλού προκαλούν δεκάδες θανάτους, καταστροφές οικισμών και τεράστια οικολογική ζημιά. Οι ακριβείς απολογισμοί διαφέρουν ανάλογα με το αν περιλαμβάνονται όλα τα μέτωπα και οι μεταγενέστεροι θάνατοι, γι’ αυτό δεν θα χρησιμοποιήσουμε έναν αριθμό χωρίς ορισμό. Στις εκλογές της 16ης Σεπτεμβρίου η Νέα Δημοκρατία επανεκλέγεται με μικρότερη πλειοψηφία.

Τον Απρίλιο του 2008, στη σύνοδο του ΝΑΤΟ στο Βουκουρέστι, δεν επιτυγχάνεται συναίνεση για πρόσκληση της τότε Πρώην Γιουγκοσλαβικής Δημοκρατίας της Μακεδονίας. Η ελληνική κυβέρνηση επιμένει ότι πρέπει πρώτα να βρεθεί αμοιβαία αποδεκτή λύση στο όνομα. Η άλλη πλευρά θεωρεί ότι η στάση αυτή παραβιάζει την Ενδιάμεση Συμφωνία. Η υπόθεση δείχνει ότι, πριν κυριαρχήσει η οικονομική κρίση, η εξωτερική πολιτική εξακολουθεί να καθορίζεται από ανοιχτές βαλκανικές διαφορές.

Το φθινόπωρο του 2008 η διεθνής χρηματοπιστωτική κρίση φτάνει με ορμή στην Ευρώπη. Οι ελληνικές τράπεζες δεν είχαν την ίδια έκθεση στα αμερικανικά σύνθετα προϊόντα με άλλες, αλλά εξαρτώνται από τη διατραπεζική χρηματοδότηση και από ένα κράτος με μικρό δημοσιονομικό περιθώριο. Τον Οκτώβριο η κυβέρνηση ανακοινώνει σχέδιο στήριξης και εγγυήσεων προς το τραπεζικό σύστημα. Εγγύηση, ρευστότητα και πραγματική δημοσιονομική δαπάνη δεν είναι το ίδιο και πρέπει να μετρώνται χωριστά.

Στις 6 Δεκεμβρίου 2008 ο 15χρονος Αλέξανδρος Γρηγορόπουλος σκοτώνεται στα Εξάρχεια από πυροβολισμό ειδικού φρουρού. Η είδηση πυροδοτεί πολυήμερες διαδηλώσεις, μαθητικές καταλήψεις, συγκρούσεις, εμπρησμούς και λεηλασίες στην Αθήνα και σε πολλές πόλεις. Η έκρηξη δεν εξηγείται μόνο από μία δολοφονία ούτε νομιμοποιεί κάθε πράξη που ακολούθησε. Εκφράζει επίσης οργή για την αστυνομική βία, την επισφάλεια και το αίσθημα μιας γενιάς ότι δεν συμμετέχει ισότιμα στην υποσχόμενη ευημερία.

Στις εκλογές της 4ης Οκτωβρίου 2009 το ΠΑΣΟΚ κερδίζει με σύνθημα κοινωνικής προστασίας και ο Γιώργος Παπανδρέου ορκίζεται πρωθυπουργός στις 6 Οκτωβρίου. Η νέα κυβέρνηση ανακοινώνει ότι το έλλειμμα του 2009 θα είναι πολύ υψηλότερο από την προηγούμενη πρόβλεψη. Ακολουθούν διαδοχικές αναθεωρήσεις από τις ελληνικές και ευρωπαϊκές στατιστικές αρχές. Το τελικό μέγεθος δεν πρέπει να παρουσιάζεται σαν να ήταν γνωστό εξαρχής, ούτε οι αναθεωρήσεις σαν απόδειξη μίας μόνο κομματικής αφήγησης.

Στις 3 Φεβρουαρίου 2010 η Βουλή επανεκλέγει τον Κάρολο Παπούλια στην Προεδρία της Δημοκρατίας. Η δεύτερη θητεία του αρχίζει στις 12 Μαρτίου. Η σταθερότητα στην αρχηγία του κράτους, όμως, δεν μπορεί να ανακόψει τη χρηματοπιστωτική πίεση που επιταχύνεται.

Καθώς αυξάνονται τα επιτόκια των ελληνικών ομολόγων, η χώρα χάνει ουσιαστικά την κανονική πρόσβαση στις αγορές. Στις 23 Απριλίου 2010 ο Παπανδρέου ζητεί την ενεργοποίηση του ευρωπαϊκού και διεθνούς μηχανισμού. Τον Μάιο συμφωνείται πρόγραμμα χρηματοδότησης έως 110 δισ. ευρώ από κράτη της ευρωζώνης και το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο, με όρους δημοσιονομικής προσαρμογής και μεταρρυθμίσεων. Η Ελλάδα αποφεύγει άμεση άτακτη χρεοκοπία, αλλά εισέρχεται σε καθεστώς στενής εξωτερικής εποπτείας.

Το πρώτο μνημόνιο περιλαμβάνει μειώσεις μισθών και συντάξεων, αυξήσεις φόρων, αλλαγές στο ασφαλιστικό, στην αγορά εργασίας και στη δημόσια διοίκηση. Η κυβέρνηση και οι πιστωτές υποστηρίζουν ότι χωρίς χρηματοδότηση και προσαρμογή το κράτος δεν θα μπορούσε να εξυπηρετεί υποχρεώσεις. Οι αντίπαλοι απαντούν ότι η ταχύτητα και η σύνθεση της λιτότητας βαθαίνουν την ύφεση και μεταφέρουν δυσανάλογο βάρος σε μισθωτούς, ανέργους και μικρές επιχειρήσεις. Και οι δύο πλευρές περιγράφουν πραγματικές πλευρές του διλήμματος, όχι ολόκληρη την εμπειρία.

Στις 5 Μαΐου, κατά τη διάρκεια μεγάλης διαδήλωσης στην Αθήνα, τρεις εργαζόμενοι πεθαίνουν από εμπρησμό στο υποκατάστημα της Marfin. Η τραγωδία δεν πρέπει να απορροφηθεί ούτε από μια γενική καταδίκη των διαδηλώσεων ούτε από αποσιώπηση της εγκληματικής πράξης. Παράλληλα, οι πλατείες, οι απεργίες και οι «Αγανακτισμένοι» του 2011 δείχνουν μια κοινωνία που αντιδρά στη λιτότητα, στην ατιμωρησία και στην αίσθηση απώλειας εθνικού ελέγχου.

Ως το 2011 η ύφεση είναι βαθύτερη από τις αρχικές προβλέψεις και οι στόχοι επανέρχονται με νέα μέτρα. Μεταγενέστερη αξιολόγηση του ΔΝΤ αναγνώρισε υπεραισιόδοξες προβλέψεις ανάπτυξης, καθυστερημένη αναδιάρθρωση του χρέους και ανεπαρκή προσαρμογή του προγράμματος στις διοικητικές και πολιτικές συνθήκες. Αυτό δεν αναιρεί τις προϋπάρχουσες ελληνικές ανισορροπίες.

Στις 31 Οκτωβρίου 2011 ο Παπανδρέου ανακοινώνει σχέδιο δημοψηφίσματος για τη νέα ευρωπαϊκή συμφωνία, το οποίο εγκαταλείπεται μέσα σε έντονη εσωτερική και εξωτερική πίεση. Παραιτείται και στις 11 Νοεμβρίου ορκίζεται πρωθυπουργός ο Λουκάς Παπαδήμος, επικεφαλής μεταβατικής κυβέρνησης που στηρίζεται από ΠΑΣΟΚ, Νέα Δημοκρατία και αρχικά τον ΛΑΟΣ. Στόχος είναι η νέα δανειακή συμφωνία και η αναδιάρθρωση χρέους.

Στις 5 Δεκεμβρίου 2011 το Διεθνές Δικαστήριο κρίνει ότι η Ελλάδα παραβίασε την υποχρέωση της Ενδιάμεσης Συμφωνίας αντιτιθέμενη στην ένταξη της γειτονικής χώρας στο ΝΑΤΟ με την προσωρινή ονομασία. Δεν διατάσσει ένταξη ούτε επιλύει τη διαφορά του ονόματος. Η απόφαση δείχνει τα νομικά όρια της ελληνικής στάσης, ενώ η πολιτική διαπραγμάτευση παραμένει ανοιχτή.

Τον Μάρτιο του 2012 ολοκληρώνεται το PSI, η ανταλλαγή ομολόγων που κατέχουν ιδιώτες, με ονομαστική μείωση περίπου 53,5%. Είναι πολύ μεγάλη αναδιάρθρωση, αλλά η καθαρή οικονομική απώλεια εξαρτάται από τα νέα ομόλογα, τα επιτόκια και τον χρόνο. Τα ασφαλιστικά ταμεία και άλλοι εγχώριοι κάτοχοι υφίστανται ζημίες, οι τράπεζες χρειάζονται ανακεφαλαιοποίηση και το χρέος προς επίσημους πιστωτές αυξάνει τη σχετική του βαρύτητα. Συμφωνείται δεύτερο πρόγραμμα, με νέα χρηματοδότηση και νέους όρους.

Οι εκλογές της 6ης Μαΐου 2012 κατακερματίζουν το κομματικό σύστημα. Νέα Δημοκρατία και ΠΑΣΟΚ χάνουν μεγάλο μέρος της δύναμής τους, ο ΣΥΡΙΖΑ ανεβαίνει στη δεύτερη θέση και η νεοναζιστική Χρυσή Αυγή εισέρχεται στη Βουλή. Οι διερευνητικές εντολές αποτυγχάνουν. Ο Παπαδήμος παραμένει έως τις 16 Μαΐου, όταν αναλαμβάνει υπηρεσιακός πρωθυπουργός ο πρόεδρος του Συμβουλίου της Επικρατείας Παναγιώτης Πικραμμένος.

Οι νέες εκλογές της 17ης Ιουνίου δεν δίνουν αυτοδυναμία. Στις 20 Ιουνίου ο Αντώνης Σαμαράς σχηματίζει κυβέρνηση συνεργασίας Νέας Δημοκρατίας, ΠΑΣΟΚ και Δημοκρατικής Αριστεράς. Η ΔΗΜΑΡ αποχωρεί έναν χρόνο αργότερα, μετά το αιφνίδιο κλείσιμο της ΕΡΤ στις 11 Ιουνίου 2013. Η δημόσια ραδιοτηλεόραση παύει να εκπέμπει, εργαζόμενοι συνεχίζουν από κατειλημμένες εγκαταστάσεις και ακολουθεί μεταβατικός φορέας. Η σύγκρουση αφορά μαζί δημοσιονομική προσαρμογή, εργασιακά δικαιώματα και δημόσιο έλεγχο της ενημέρωσης.

Το κοινωνικό κόστος είναι βαρύ. Η ανεργία, με τον εναρμονισμένο ορισμό της Eurostat, κορυφώνεται περίπου στο 27,5% το 2013, ενώ στους νέους είναι πολύ υψηλότερη. Τα εισοδήματα μειώνονται, η φτώχεια ή ο κοινωνικός αποκλεισμός αυξάνονται και χιλιάδες επιχειρήσεις κλείνουν. Οι δείκτες δεν είναι εναλλάξιμοι: άλλο ανεργία, άλλο κίνδυνος φτώχειας, άλλο σοβαρή υλική στέρηση. Πίσω από κάθε μέσο όρο υπάρχουν άνισες επιπτώσεις ανά ηλικία, φύλο, περιοχή, αναπηρία και οικογενειακή κατάσταση.

Η υγεία επηρεάζεται από περικοπές, ανεργία και απώλεια ασφαλιστικής κάλυψης. Αυξάνονται τα εμπόδια πρόσβασης και η πίεση σε νοσοκομεία και κοινωνικά ιατρεία. Μελέτες καταγράφουν επιδείνωση ορισμένων δεικτών ψυχικής και δημόσιας υγείας, αλλά η απόδοση κάθε θανάτου ή ασθένειας αποκλειστικά στο μνημόνιο δεν είναι επιστημονικά ασφαλής. Χρειάζεται διάκριση ανάμεσα σε συσχέτιση, μηχανισμό και αποδεδειγμένη αιτιότητα.

Πολλοί Έλληνες, ιδιαίτερα νέοι πτυχιούχοι, αναζητούν εργασία στο εξωτερικό, ενώ μετανάστες που είχαν εγκατασταθεί στην Ελλάδα επιστρέφουν ή μετακινούνται αλλού. Η καθαρή μετανάστευση γίνεται αρνητική σε χρόνια της κρίσης. Οι εκτιμήσεις για το λεγόμενο brain drain διαφέρουν, επειδή άλλες μετρούν υπηκοότητα, άλλες χώρα γέννησης και άλλες μεταβολή συνήθους κατοικίας. Η ασφαλής διατύπωση είναι ότι πρόκειται για μεγάλη και κοινωνικά επιλεκτική εκροή, όχι για έναν αδιαμφισβήτητο συνολικό αριθμό.

Τον Δεκέμβριο η Βουλή αποτυγχάνει σε τρεις ψηφοφορίες να εκλέξει Πρόεδρο της Δημοκρατίας και διαλύεται σύμφωνα με το τότε Σύνταγμα. Η προεδρική εκλογή γίνεται έτσι καταλύτης για εθνικές εκλογές, παρότι το πραγματικό πολιτικό διακύβευμα είναι η συνέχιση ή ανατροπή της στρατηγικής των προγραμμάτων.

Στις εκλογές της 25ης Ιανουαρίου 2015 ο ΣΥΡΙΖΑ έρχεται πρώτος και σχηματίζει κυβέρνηση συνεργασίας με τους Ανεξάρτητους Έλληνες. Ο Αλέξης Τσίπρας ορκίζεται πρωθυπουργός στις 26 Ιανουαρίου, υποσχόμενος τέλος στη λιτότητα και νέα συμφωνία εντός της ευρωζώνης. Στις 13 Μαρτίου ο Προκόπης Παυλόπουλος διαδέχεται τον Κάρολο Παπούλια στην Προεδρία.

Η νέα κυβέρνηση διαπραγματεύεται με την Ευρωπαϊκή Επιτροπή, την Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα, το ΔΝΤ και τα άλλα κράτη της ευρωζώνης. Η Αθήνα υποστηρίζει ότι η λιτότητα έχει αποτύχει και ζητεί χώρο για ανάπτυξη και ελάφρυνση χρέους. Οι πιστωτές ζητούν αξιόπιστα δημοσιονομικά μέτρα και μεταρρυθμίσεις, φοβούμενοι χρηματοδοτικό κενό, μετάδοση της κρίσης και υποχώρηση από κοινούς κανόνες. Τα κράτη και οι θεσμοί δεν έχουν πάντοτε ταυτόσημες θέσεις, ούτε η «Ελλάδα» αποτελεί μία ενιαία άποψη.

Τη νύχτα της 26ης προς την 27η Ιουνίου, χωρίς τελική συμφωνία, ο Τσίπρας ανακοινώνει δημοψήφισμα. Το επίσημο ερώτημα αρχίζει: «Πρέπει να γίνει αποδεκτό το σχέδιο συμφωνίας, το οποίο κατέθεσαν η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, η Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα και το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο στο Eurogroup της 25.06.2015 και αποτελείται από δύο μέρη, τα οποία συγκροτούν την ενιαία πρότασή τους;». Κατονομάζει τα κείμενα «Μεταρρυθμίσεις για την ολοκλήρωση του τρέχοντος προγράμματος και πέραν αυτού» και «Προκαταρκτική ανάλυση βιωσιμότητας χρέους». Αυτό, και όχι νομικά μια ευθεία ερώτηση «ευρώ ή δραχμή», είναι το ακριβές αντικείμενο του ψηφοδελτίου.

Οι πολιτικές ερμηνείες είναι ανταγωνιστικές. Η κυβέρνηση παρουσιάζει το «Όχι» ως εντολή για ισχυρότερη διαπραγμάτευση χωρίς έξοδο από το ευρώ. Η αντιπολίτευση και αρκετοί Ευρωπαίοι αξιωματούχοι προειδοποιούν ότι στην πράξη διακυβεύεται η θέση της χώρας στην ευρωζώνη. Επιπλέον, το προηγούμενο πρόγραμμα λήγει στις 30 Ιουνίου και η πρόταση στην οποία αναφέρεται το ερώτημα δεν παραμένει ενεργή με την ίδια νομική μορφή. Αυτά δεν ακυρώνουν την ψήφο, εξηγούν όμως γιατί το νόημά της παραμένει αντικείμενο διαφωνίας.

Μετά τη διακοπή των συνομιλιών και τη μη αύξηση της έκτακτης ρευστότητας, επιβάλλονται τραπεζική αργία και περιορισμοί στην κίνηση κεφαλαίων από τις 29 Ιουνίου. Τα ΑΤΜ λειτουργούν με ημερήσιο όριο αναλήψεων, ενώ οι ηλεκτρονικές συναλλαγές εντός χώρας συνεχίζονται υπό όρους. Τα capital controls αποτρέπουν ανεξέλεγκτη εκροή και τραπεζική κατάρρευση, αλλά διαταράσσουν επιχειρήσεις, εισαγωγές και καθημερινή ζωή.

Στις 5 Ιουλίου το «Δεν εγκρίνεται — Όχι» λαμβάνει 61,31% των έγκυρων ψηφοδελτίων και το «Εγκρίνεται — Ναι» 38,69%. Την επομένη παραιτείται ο υπουργός Οικονομικών Γιάνης Βαρουφάκης. Μετά από νέα, ολονύκτια διαπραγμάτευση, η σύνοδος κορυφής της ευρωζώνης στις 12 και 13 Ιουλίου θέτει προαπαιτούμενα για να ανοίξει τρίτο πρόγραμμα. Οι υποστηρικτές το θεωρούν αναγκαίο συμβιβασμό για παραμονή στο ευρώ, οι αντίπαλοι, ανατροπή ή περιορισμένη εφαρμογή της εντολής του «Όχι».

Η Βουλή εγκρίνει προαπαιτούμενα με ψήφους και της αντιπολίτευσης, ενώ σημαντικό τμήμα του ΣΥΡΙΖΑ διαφωνεί. Στις 19 Αυγούστου εγκρίνεται από τον Ευρωπαϊκό Μηχανισμό Σταθερότητας τριετές πρόγραμμα χρηματοδοτικής συνδρομής έως 86 δισ. ευρώ. Το ποσό είναι ανώτατο διαθέσιμο πλαίσιο, όχι κατ’ ανάγκην τελική εκταμίευση. Περιλαμβάνει δημοσιονομικά μέτρα, μεταρρυθμίσεις, τραπεζική ανακεφαλαιοποίηση και δεσμεύσεις για δημόσια περιουσία.

Ο Τσίπρας παραιτείται στις 20 Αυγούστου. Στις είκοσι επτά αναλαμβάνει υπηρεσιακή πρωθυπουργός η πρόεδρος του Αρείου Πάγου Βασιλική Θάνου, η πρώτη γυναίκα στο αξίωμα, για να οδηγήσει τη χώρα σε εκλογές. Στις 20 Σεπτεμβρίου ο ΣΥΡΙΖΑ κερδίζει ξανά και στις είκοσι μία σχηματίζεται δεύτερη κυβέρνηση συνεργασίας ΣΥΡΙΖΑ–ΑΝΕΛ υπό τον Τσίπρα.

Την ίδια χρονιά, κυρίως από το καλοκαίρι και μετά, τα νησιά του ανατολικού Αιγαίου δέχονται πρωτοφανείς αφίξεις. Η Ύπατη Αρμοστεία καταγράφει περίπου 856.700 θαλάσσιες αφίξεις στην Ελλάδα μέσα στο 2015, κυρίως ανθρώπων από χώρες πολέμου και δίωξης, αλλά χρησιμοποιεί τον σύνθετο όρο «πρόσφυγες και μετανάστες». Οι περισσότεροι επιδιώκουν να συνεχίσουν προς άλλες ευρωπαϊκές χώρες. Κάτοικοι, εθελοντές και οργανώσεις προσφέρουν βοήθεια, ενώ οι ανεπαρκείς υποδομές, τα ναυάγια και οι ευρωπαϊκές διαφωνίες μετατρέπουν την άφιξη σε ανθρωπιστική και πολιτική κρίση.

Στις 31 Δεκεμβρίου 2015 Πρόεδρος είναι ο Προκόπης Παυλόπουλος και πρωθυπουργός ο Αλέξης Τσίπρας. Η χώρα παραμένει στο ευρώ και εφαρμόζει τρίτο πρόγραμμα, με capital controls ακόμη σε ισχύ. Η οικονομία έχει χάσει περίπου το ένα τέταρτο του πραγματικού προϊόντος της από την προ κρίσης κορύφωση, ανάλογα με τη χρονολογία βάσης και την αναθεώρηση των λογαριασμών. Η ανεργία έχει υποχωρήσει από την κορυφή, αλλά το κοινωνικό τραύμα παραμένει.

Η διαδρομή από την ευημερία στην κρίση δεν είναι ηθικό παραμύθι για έναν «σπάταλο λαό», ούτε ιστορία στην οποία όλα επιβλήθηκαν από έξω. Είναι η συνάντηση εγχώριων πελατειακών και φορολογικών αδυναμιών, ιδιωτικού και δημόσιου δανεισμού, ευρωπαϊκού θεσμικού σχεδιασμού, διεθνούς πανικού και αποφάσεων που μοίρασαν άνισα το κόστος. Για να την καταλάβουμε, χρειάζεται να ακούμε μαζί κυβέρνηση, αντιπολίτευση, πιστωτές και, κυρίως, τις διαφορετικές κοινωνικές εμπειρίες.

Στο επόμενο επεισόδιο περνάμε στην 1η Ιανουαρίου 2016 και φτάνουμε έως σήμερα: στην έξοδο από τα προγράμματα, στη συμφωνία των Πρεσπών, στην πανδημία, στις νέες κρίσεις και στις επιλογές μιας Ελλάδας που εξακολουθεί να αλλάζει.