Καραμανλής, Παπανδρέου και ευρωπαϊκή ένταξη

Επεισόδιο δέκατο έβδομο.

Καλώς ήρθατε σε ένα ακόμη επεισόδιο της σειράς «Η Ιστορία της Ελλάδας, από το 1800 έως σήμερα».

Στο προηγούμενο επεισόδιο φτάσαμε έως το τέλος του 1975. Η δικτατορία είχε καταρρεύσει μέσα στην κυπριακή κρίση, η δημοκρατία είχε αποκατασταθεί, η μοναρχία είχε καταργηθεί και το νέο Σύνταγμα είχε τεθεί σε ισχύ. Αφήσαμε όμως την Ελλάδα με την Κύπρο διαιρεμένη, τις ελληνοτουρκικές σχέσεις τεταμένες και την κοινωνία να ζητεί όχι μόνο πολιτική ομαλότητα, αλλά δικαιώματα και κοινωνική αλλαγή.

Βρισκόμαστε πλέον στο 1976. Πρόεδρος της Δημοκρατίας είναι ο Κωνσταντίνος Τσάτσος και πρωθυπουργός ο Κωνσταντίνος Καραμανλής. Το Σύνταγμα του 1975 αρχίζει να δοκιμάζεται στην πράξη: νόμιμα κόμματα, ελεύθερες εκλογές, κοινοβουλευτικός έλεγχος και πολιτικές ελευθερίες παγιώνουν τη Μεταπολίτευση, χωρίς να εξαφανίζουν τις συγκρούσεις για το κράτος, την οικονομία και την εξωτερική πολιτική.

Η δημοκρατική εδραίωση φαίνεται και στην καθημερινότητα. Συνδικάτα, φοιτητικοί σύλλογοι, γυναικείες οργανώσεις και τοπικές κινήσεις αποκτούν δημόσια φωνή. Ο Τύπος λειτουργεί χωρίς προληπτική λογοκρισία, ενώ η τηλεόραση παραμένει κρατική και άρα πεδίο κυβερνητικής επιρροής. Η πολιτικοποίηση είναι έντονη, αλλά η πολιτική σύγκρουση μεταφέρεται πλέον κυρίως στους θεσμούς, στις εκλογές και στις κινητοποιήσεις.

Τον Αύγουστο του 1976 το τουρκικό ερευνητικό σκάφος «Χόρα», γνωστό στην Ελλάδα ως «Σισμίκ», πραγματοποιεί έρευνες στο Αιγαίο. Η Ελλάδα προσφεύγει στο Συμβούλιο Ασφαλείας και στο Διεθνές Δικαστήριο. Η κρίση αποκλιμακώνεται και τον Νοέμβριο υπογράφεται το Πρακτικό της Βέρνης, με δέσμευση αποχής από ενέργειες που θα δυσχέραιναν τη διαπραγμάτευση για την υφαλοκρηπίδα.

Το Διεθνές Δικαστήριο αποφαίνεται το 1978 ότι δεν έχει δικαιοδοσία να εξετάσει μονομερώς την ελληνική προσφυγή. Δεν κρίνει ποια χώρα έχει δίκιο στην οριοθέτηση. Η διάκριση είναι ουσιώδης: απόφαση περί δικαιοδοσίας δεν είναι απόφαση επί της ουσίας, και η ελληνοτουρκική διαφορά παραμένει ανοικτή.

Στις εκλογές της 20ης Νοεμβρίου 1977 η Νέα Δημοκρατία διατηρεί την κυβέρνηση με μικρότερη πλειοψηφία. Το ΠΑΣΟΚ του Ανδρέα Παπανδρέου αναδεικνύεται αξιωματική αντιπολίτευση, ενώ η Ένωση Δημοκρατικού Κέντρου υποχωρεί. Το κομματικό σύστημα μετασχηματίζεται γρήγορα: η βασική αντιπαράθεση περνά σταδιακά από τη Νέα Δημοκρατία και τις δυνάμεις του παλαιού Κέντρου στη Νέα Δημοκρατία και το ΠΑΣΟΚ.

Η νόμιμη κοινοβουλευτική παρουσία του ΚΚΕ και των άλλων δυνάμεων της Αριστεράς σημαίνει επίσης ότι ένας ιστορικός πολιτικός χώρος δεν βρίσκεται πια εκτός του συνταγματικού συστήματος. Η ρήξη με το μετεμφυλιακό κράτος δεν ολοκληρώνεται σε μία ημέρα, αλλά η εναλλαγή εξουσίας παύει σταδιακά να αντιμετωπίζεται ως απειλή για το ίδιο το πολίτευμα.

Κεντρικός στόχος του Καραμανλή είναι η πλήρης ένταξη στις Ευρωπαϊκές Κοινότητες. Οι διαπραγματεύσεις, που έχουν αρχίσει το 1976, αφορούν γεωργία, δασμούς, μεταβατικές περιόδους και προσαρμογή του ελληνικού δικαίου. Οι υποστηρικτές βλέπουν οικονομική ανάπτυξη και δημοκρατική θωράκιση. Το ΠΑΣΟΚ και η Αριστερά προβάλλουν τότε φόβους για εξάρτηση, άνισο ανταγωνισμό και περιορισμό της εθνικής οικονομικής πολιτικής.

Στις 28 Μαΐου 1979 υπογράφεται στο Ζάππειο η Συνθήκη Προσχώρησης. Η ημερομηνία αυτή είναι η υπογραφή, όχι η έναρξη της ιδιότητας μέλους. Ακολουθούν κυρώσεις από τα κοινοβούλια και μεταβατική προετοιμασία. Η Ελλάδα θα γίνει το δέκατο μέλος των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων την 1η Ιανουαρίου 1981.

Η οικονομία, στο μεταξύ, αντιμετωπίζει τη δεύτερη πετρελαϊκή κρίση, υψηλό πληθωρισμό και επιβράδυνση. Η μεταπολιτευτική διεύρυνση μισθών, κοινωνικών απαιτήσεων και κρατικής παρέμβασης συναντά χαμηλή παραγωγικότητα και ενεργειακή εξάρτηση. Δεν υπάρχει μία αιτία για την επιδείνωση: διεθνή σοκ, εγχώριες αδυναμίες και πολιτικές επιλογές αλληλεπιδρούν.

Η κοινωνία έχει ήδη μεταβληθεί βαθιά. Η Αθήνα και η Θεσσαλονίκη συγκεντρώνουν πληθυσμό, υπηρεσίες και βιομηχανία, ενώ η αγροτική απασχόληση υποχωρεί. Περισσότεροι νέοι σπουδάζουν και περισσότερες γυναίκες αναζητούν αμειβόμενη εργασία. Οι προσδοκίες για κατοικία, κατανάλωση, υγεία και εκπαίδευση αυξάνονται ταχύτερα από την ικανότητα του κράτους να τις καλύψει ισότιμα.

Τον Μάιο του 1980 ο Καραμανλής εκλέγεται Πρόεδρος της Δημοκρατίας και διαδέχεται τον Τσάτσο. Πρωθυπουργός γίνεται ο Γεώργιος Ράλλης. Η μεταβολή πραγματοποιείται μέσα στους κανόνες του Συντάγματος, αλλά η Νέα Δημοκρατία μπαίνει σε περίοδο φθοράς και εσωτερικής αναζήτησης μετά την αποχώρηση του ιδρυτή της από την κυβερνητική ηγεσία.

Τον Οκτώβριο του 1980 η Ελλάδα επιστρέφει στην ολοκληρωμένη στρατιωτική δομή του ΝΑΤΟ, από την οποία είχε αποσύρει τις δυνάμεις της το 1974. Δεν είχε αποχωρήσει από την ίδια τη Συμμαχία. Η επιστροφή επιδιώκει να ενισχύσει τη θέση της χώρας στο Αιγαίο, αλλά προκαλεί έντονη εσωτερική αντιπαράθεση.

Την 1η Ιανουαρίου 1981 η Ελλάδα γίνεται επίσημα μέλος της ΕΟΚ και των άλλων Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων. Η συμμετοχή ανοίγει πρόσβαση σε κοινοτικές χρηματοδοτήσεις και στην κοινή αγορά, αλλά επιβάλλει προσαρμογή σε κοινούς κανόνες και εντονότερο ανταγωνισμό. Τα αποτελέσματα διαφέρουν ανά κλάδο και περιοχή, δεν είναι ούτε αυτόματο οικονομικό θαύμα ούτε μία μόνο πράξη εξάρτησης.

Οι αγρότες εντάσσονται στην Κοινή Αγροτική Πολιτική, επιχειρήσεις αντιμετωπίζουν σταδιακή μείωση της δασμολογικής προστασίας και το κράτος συμμετέχει στη λήψη κοινοτικών αποφάσεων. Οι χρηματοδοτήσεις στηρίζουν εισοδήματα και έργα, αλλά μπορούν επίσης να ενθαρρύνουν κατανάλωση χωρίς αντίστοιχη παραγωγική αναδιάρθρωση. Η ευρωπαϊκή ένταξη γίνεται μόνιμο πλαίσιο της ελληνικής πολιτικής, ακόμη και για όσους είχαν αντιταχθεί σε αυτήν.

Στις εκλογές της δεκάτης ογδόης Οκτωβρίου 1981 το ΠΑΣΟΚ κερδίζει περίπου 48% και 172 έδρες. Ο Ανδρέας Παπανδρέου σχηματίζει κυβέρνηση στις 21 Οκτωβρίου. Η «Αλλαγή» σημαίνει πρώτη αυτοδύναμη σοσιαλιστική κυβέρνηση και ένταξη στην κρατική εξουσία κοινωνικών ομάδων που θεωρούσαν ότι είχαν αποκλειστεί από τη μετεμφυλιακή τάξη.

Η παράδοση της εξουσίας από τον Ράλλη στον Παπανδρέου γίνεται ομαλά. Η στιγμή έχει θεσμική αξία πέρα από το εκλογικό αποτέλεσμα: η Δεξιά αποδέχεται την ήττα, το ΠΑΣΟΚ αναλαμβάνει χωρίς παρέμβαση του στρατού ή του Προέδρου και η πρώτη μεγάλη εναλλαγή της Μεταπολίτευσης επιβεβαιώνει ότι οι κανόνες μπορούν να αντέξουν μια ριζική αλλαγή πολιτικού λόγου και προσωπικού.

Παράλληλα διευκολύνεται ο επαναπατρισμός πολλών πολιτικών προσφύγων του Εμφυλίου. Η ρύθμιση, όμως, αφορά όσους χαρακτηρίζονται «Έλληνες το γένος» και αφήνει εκτός ένα μέρος σλαβόφωνων προσφύγων. Ακόμη και μια πολιτική εθνικής συμφιλίωσης έχει επομένως όρια, τα οποία πρέπει να αναφέρονται χωρίς να ακυρώνεται η σημασία της επιστροφής χιλιάδων ανθρώπων.

Την ίδια χρονιά καθιερώνεται ο πολιτικός γάμος ως ισότιμη επιλογή και εισάγεται το μονοτονικό σύστημα. Το 1983 η μεταρρύθμιση του οικογενειακού δικαίου κατοχυρώνει την ισότητα των συζύγων, καταργεί την προίκα και την πατρική εξουσία ως αποκλειστικά ανδρική αρχή και αναδιαμορφώνει το διαζύγιο και τις σχέσεις γονέων και παιδιών.

Οι νόμοι δεν αλλάζουν αμέσως την καθημερινότητα. Οι γυναίκες εξακολουθούν να αντιμετωπίζουν μισθολογικές ανισότητες, περιορισμένη εκπροσώπηση και άνιση κατανομή της φροντίδας. Δημιουργούν όμως νέα νομικά εργαλεία και μεταβάλλουν το θεσμικό πλαίσιο μέσα στο οποίο διεκδικείται η ισότητα.

Για κατοίκους της υπαίθρου, η δημιουργία κέντρων υγείας μειώνει αποστάσεις που προηγουμένως έκαναν ακόμη και τη βασική περίθαλψη δύσκολη. Για γιατρούς και νοσοκομεία, η πλήρης και αποκλειστική απασχόληση και η νέα οργάνωση αλλάζουν επαγγελματικές ισορροπίες. Το ΕΣΥ δεν γεννιέται ολοκληρωμένο, οικοδομείται σταδιακά και ανομοιόμορφα.

Η κυβέρνηση αυξάνει κατώτερους μισθούς, συντάξεις και κοινωνικές δαπάνες, ενισχύει τη συνδικαλιστική προστασία και διευρύνει τη δημόσια απασχόληση. Οι πολιτικές βελτιώνουν εισοδήματα και πρόσβαση σε υπηρεσίες για πολλούς πολίτες. Ταυτόχρονα, χωρίς ανάλογη αύξηση εσόδων και παραγωγικότητας, ενισχύουν ελλείμματα, πληθωρισμό και δανεισμό.

Η Αυτόματη Τιμαριθμική Αναπροσαρμογή επιχειρεί να προστατεύσει τους μισθούς από την άνοδο των τιμών. Σε συνθήκες επίμονου πληθωρισμού, όμως, τροφοδοτεί και έναν δύσκολο κύκλο τιμών, μισθών και υποτιμήσεων. Η κοινωνική αναδιανομή και η μακροοικονομική ανισορροπία δεν είναι δύο άσχετες ιστορίες, αποτελούν ταυτόχρονες πλευρές της ίδιας πολιτικής περιόδου.

Με τον νόμο για τις «προβληματικές επιχειρήσεις» το κράτος αναλαμβάνει ή αναδιαρθρώνει υπερχρεωμένες βιομηχανίες για να αποτρέψει κλεισίματα και ανεργία. Σε ορισμένες περιπτώσεις διατηρούνται θέσεις εργασίας, σε άλλες παρατείνονται ζημιές και μεταφέρονται υποχρεώσεις στον δημόσιο τομέα. Η αποβιομηχάνιση δεν οφείλεται σε μία μόνο κυβέρνηση: συνδέεται και με τον διεθνή ανταγωνισμό, την ΕΟΚ, την ενεργειακή κρίση και παλαιότερες δομικές αδυναμίες.

Στην εξωτερική πολιτική, η κυβέρνηση Παπανδρέου χρησιμοποιεί οξεία ρητορική για το ΝΑΤΟ, τις αμερικανικές βάσεις και την ΕΟΚ, αλλά δεν αποχωρεί από αυτούς τους θεσμούς. Το 1983 υπογράφεται συμφωνία αμυντικής και οικονομικής συνεργασίας με τις Ηνωμένες Πολιτείες, η οποία επιτρέπει τη συνέχιση λειτουργίας αμερικανικών στρατιωτικών εγκαταστάσεων και μπορεί να τερματιστεί μετά από πέντε χρόνια με έγγραφη προειδοποίηση.

Η απόσταση ανάμεσα στην αντιπολιτευτική υπόσχεση και την κυβερνητική πρακτική ερμηνεύεται διαφορετικά: ως ρεαλιστική προσαρμογή, ως υπαναχώρηση ή ως προσπάθεια διαπραγμάτευσης από το εσωτερικό των συμμαχιών. Το βέβαιο γεγονός είναι ότι η θέση της Ελλάδας στην ΕΟΚ και στο ΝΑΤΟ διατηρείται.

Τον Νοέμβριο του 1983 η τουρκοκυπριακή διοίκηση ανακηρύσσει μονομερώς την «Τουρκική Δημοκρατία Βόρειας Κύπρου». Το Συμβούλιο Ασφαλείας, με το ψήφισμα 541, θεωρεί την ανακήρυξη νομικά άκυρη και καλεί τα κράτη να μην την αναγνωρίσουν. Μόνο η Τουρκία την αναγνωρίζει. Η διαίρεση της Κύπρου παγιώνεται χωρίς διεθνώς αποδεκτή λύση.

Τον Μάρτιο του 1985 ο Παπανδρέου δεν στηρίζει δεύτερη προεδρική θητεία του Καραμανλή και προτείνει τον δικαστή Χρήστο Σαρτζετάκη. Ο Καραμανλής παραιτείται. Από τις 10 Μαρτίου έως την ανάληψη καθηκόντων του Σαρτζετάκη στις 30 Μαρτίου, τον αναπληρώνει προσωρινά ο Πρόεδρος της Βουλής Ιωάννης Αλευράς. Η εκλογή Σαρτζετάκη στις 29 Μαρτίου ολοκληρώνεται μέσα σε μεγάλη ένταση, με διαφωνίες για τη διαδικασία και τις έγχρωμες ψηφοφορίες.

Το ΠΑΣΟΚ κερδίζει ξανά τις εκλογές της 2ης Ιουνίου 1985 και ο Παπανδρέου σχηματίζει δεύτερη κυβέρνηση. Τον Ιούλιο, η Ευρωπαϊκή Κοινότητα θεσπίζει τα Μεσογειακά Ολοκληρωμένα Προγράμματα, με ιδιαίτερη έμφαση στην Ελλάδα. Η εφαρμογή τους τα επόμενα χρόνια προσθέτει κοινοτικούς πόρους για υποδομές και περιφερειακή προσαρμογή.

Το φθινόπωρο του 1985, μπροστά σε υψηλό πληθωρισμό και εξωτερικό έλλειμμα, η κυβέρνηση εφαρμόζει πρόγραμμα σταθεροποίησης υπό τον υπουργό Κώστα Σημίτη: υποτίμηση της δραχμής, περιορισμό μισθολογικών αυξήσεων και αυστηρότερη οικονομική πολιτική. Το πρόγραμμα βελτιώνει ορισμένους δείκτες, αλλά μειώνει πραγματικά εισοδήματα και προκαλεί ισχυρές κοινωνικές αντιδράσεις. Χαλαρώνει πριν από το τέλος της δεκαετίας.

Τον Μάρτιο του 1986 ολοκληρώνεται η αναθεώρηση 11 άρθρων του Συντάγματος. Οι ισχυρές παρεμβατικές αρμοδιότητες που είχε ο Πρόεδρος από το 1975 περιορίζονται σημαντικά και το σύστημα γίνεται σαφέστερα πρωθυπουργοκεντρικό και κοινοβουλευτικό.

Οι υποστηρικτές της αναθεώρησης θεωρούν ότι αφαιρεί ένα πιθανό κέντρο σύγκρουσης με την εκλεγμένη κυβέρνηση. Οι επικριτές της υποστηρίζουν ότι μειώνει τα θεσμικά αντίβαρα και συγκεντρώνει υπερβολική δύναμη στον πρωθυπουργό. Και οι δύο αναγνώσεις αφορούν πραγματική μεταβολή: μετά το 1986 ο Πρόεδρος παραμένει ρυθμιστής του πολιτεύματος, αλλά με πολύ πιο περιορισμένη δυνατότητα αυτόνομης πολιτικής παρέμβασης.

Τον Ιούλιο του 1986 ρυθμίζεται με νόμο η τεχνητή διακοπή της εγκυμοσύνης, με όρους συναίνεσης, υγείας και χρονικών ορίων. Η μεταβολή διευρύνει τη δυνατότητα των γυναικών να αποφασίζουν νόμιμα και με ιατρική φροντίδα για την κύηση.

Τον Μάρτιο του 1987 νέα έξοδος του «Σισμίκ» προκαλεί σοβαρή ελληνοτουρκική κρίση. Οι δύο χώρες αυξάνουν τη στρατιωτική ετοιμότητα και για λίγες ημέρες ο κίνδυνος σύγκρουσης είναι πραγματικός. Το ερευνητικό δεν πραγματοποιεί τελικά έρευνα στα αμφισβητούμενα ύδατα και η ένταση αποκλιμακώνεται με διπλωματικές παρεμβάσεις.

Τον Ιανουάριο του 1988 ο Παπανδρέου και ο Τούρκος πρωθυπουργός Τουργκούτ Οζάλ συναντώνται στο Νταβός. Συμφωνούν να μειώσουν την ένταση και να προωθήσουν διάλογο. Η λεγόμενη «διαδικασία του Νταβός» βελτιώνει προσωρινά το κλίμα, χωρίς να λύσει την υφαλοκρηπίδα, την Κύπρο ή το σύνολο των διαφορών.

Καθώς η δεκαετία πλησιάζει στο τέλος της, ο πληθωρισμός παραμένει πολύ υψηλός, συχνά κοντά στο 20%, η ανάπτυξη χαμηλή και η ανεργία υψηλότερη από τη δεκαετία του 1970. Το δημόσιο χρέος ως ποσοστό του εθνικού προϊόντος έχει αυξηθεί από σχετικά χαμηλή βάση σε πολλαπλάσιο επίπεδο. Οι ακριβείς αναλογίες αλλάζουν με τη στατιστική σειρά και τις μεταγενέστερες αναθεωρήσεις, ασφαλές είναι το μέγεθος και η ταχύτητα της επιδείνωσης, όχι ένας μοναδικός «αιώνιος» αριθμός.

Η εικόνα δεν είναι ίδια για όλους. Οι κοινοτικές επιδοτήσεις, ο τουρισμός και η οικοδομή στηρίζουν εισοδήματα, ενώ η δημόσια απασχόληση προσφέρει ασφάλεια σε νέα στρώματα. Αντίθετα, αρκετές μεταποιητικές επιχειρήσεις κλείνουν ή συρρικνώνονται και η ανεργία πλήττει ιδιαίτερα νέους και γυναίκες. Η ευημερία ορισμένων νοικοκυριών συνυπάρχει με εξασθένηση της παραγωγικής βάσης.

Η υπόθεση συμπίπτει με την ασθένεια του Παπανδρέου και με οξύτατη σύγκρουση κυβέρνησης, αντιπολίτευσης και Τύπου. Η πολιτική γλώσσα γίνεται προσωπική και συχνά τοξική. Πραγματικά ερωτήματα διαφάνειας συνυπάρχουν με κομματική εργαλειοποίηση, γι’ αυτό η αφήγηση διαχωρίζει όσα είχαν τεκμηριωθεί έως το 1989 από όσα θα κριθούν δικαστικά αργότερα.

Στις εκλογές της δεκάτης ογδόης Ιουνίου 1989 η Νέα Δημοκρατία του Κωνσταντίνου Μητσοτάκη λαμβάνει 44,28% και 145 έδρες, χωρίς αυτοδυναμία. Το εκλογικό σύστημα που είχε θεσπίσει η προηγούμενη πλειοψηφία δυσκολεύει τον σχηματισμό μονοκομματικής κυβέρνησης. Η Νέα Δημοκρατία και ο Συνασπισμός της Αριστεράς και της Προόδου σχηματίζουν κυβέρνηση συνεργασίας υπό τον Τζαννή Τζαννετάκη στις 2 Ιουλίου.

Η συνεργασία αντιπάλων με βαθιές ιστορικές διαφορές παρουσιάζεται ως κυβέρνηση «κάθαρσης» και αναλαμβάνει να διερευνήσει τα σκάνδαλα. Η Βουλή παραπέμπει τον Ανδρέα Παπανδρέου και πρώην υπουργούς στο Ειδικό Δικαστήριο. Η παραπομπή δεν είναι καταδίκη, η μεταγενέστερη δίκη και οι αποφάσεις ανήκουν στην επόμενη περίοδο.

Για μέρος της Αριστεράς, η συμμετοχή στην κυβέρνηση συμβολίζει οριστικό τέλος των αποκλεισμών του Εμφυλίου. Για άλλους, αποτελεί πολιτική σύμπραξη με τον ιστορικό αντίπαλο και προκαλεί βαθύ διχασμό. Η ίδια πράξη μπορεί επομένως να διαβαστεί ως θεσμική ωρίμανση, ως τακτικός συμβιβασμός ή ως πολιτικό λάθος, το γεγονός της συνεργασίας παραμένει κοινό.

Η κυβέρνηση Τζαννετάκη παραιτείται τον Οκτώβριο. Υπηρεσιακή κυβέρνηση υπό τον πρόεδρο του Αρείου Πάγου Ιωάννη Γρίβα οδηγεί τη χώρα στις εκλογές της 5ης Νοεμβρίου. Και πάλι δεν προκύπτει αυτοδύναμη πλειοψηφία. Στις 23 Νοεμβρίου σχηματίζεται οικουμενική κυβέρνηση υπό τον ακαδημαϊκό και πρώην διοικητή της Τράπεζας της Ελλάδος Ξενοφώντα Ζολώτα, με συμμετοχή Νέας Δημοκρατίας, ΠΑΣΟΚ και Συνασπισμού.

Στις 31 Δεκεμβρίου 1989 η Ελλάδα έχει γνωρίσει δύο ειρηνικές εναλλαγές κυβερνητικής παράταξης, μια μεγάλη κοινωνική μεταρρύθμιση και την ένταξη στην ευρωπαϊκή κοινότητα. Έχει επίσης συσσωρεύσει οικονομικές ανισορροπίες και βαθιά κομματική πόλωση. Οι κυβερνήσεις συνεργασίας αποδεικνύουν ότι το Σύνταγμα μπορεί να λειτουργήσει χωρίς αυτοδυναμία, αλλά η πολιτική κρίση δεν έχει ακόμη τελειώσει.

Στο επόμενο επεισόδιο περνάμε στα χρόνια 1990–2003: στην κυβέρνηση Μητσοτάκη, στο Μακεδονικό, στην επιστροφή και τη διαδοχή του Παπανδρέου και στην πορεία προς το ευρώ.