Δικτατορία, Κύπρος, Καραμανλής και Μεταπολίτευση

Επεισόδιο δέκατο έκτο.

Καλώς ήρθατε σε ένα ακόμη επεισόδιο της σειράς «Η Ιστορία της Ελλάδας, από το 1800 έως σήμερα».

Στο προηγούμενο επεισόδιο φτάσαμε έως το τέλος του 1966. Η Ελλάδα είχε γνωρίσει γρήγορη οικονομική και κοινωνική μεταβολή, αλλά και έντονη πολιτική κρίση μετά τη σύγκρουση του βασιλιά Κωνσταντίνου με τον Γεώργιο Παπανδρέου. Στις αρχές του 1967 κυβερνά υπηρεσιακά ο Ιωάννης Παρασκευόπουλος και έχουν προγραμματιστεί εκλογές για τον Μάιο.

Στις 3 Απριλίου ο Παναγιώτης Κανελλόπουλος σχηματίζει κυβέρνηση για να οδηγήσει τη χώρα στις κάλπες. Πριν αυτές γίνουν, τα ξημερώματα της 21ης Απριλίου, ομάδα μεσαίων αξιωματικών υπό τους Γεώργιο Παπαδόπουλο, Στυλιανό Παττακό και Νικόλαο Μακαρέζο κινεί στρατιωτικές μονάδες, καταλαμβάνει κρίσιμες υποδομές και συλλαμβάνει την πολιτική ηγεσία.

Πρόκειται για στρατιωτικό πραξικόπημα που καταλύει τη συνταγματική τάξη, όχι για «επανάσταση», όπως το ονόμασε το καθεστώς. Ο Κωνσταντίνος ορκίζει κυβέρνηση με πρωθυπουργό τον εισαγγελέα του Αρείου Πάγου Κωνσταντίνο Κόλλια. Η παρουσία πολιτικού πρωθυπουργού και βασιλιά δεν αλλάζει τον πραγματικό συσχετισμό: την αποφασιστική ισχύ κατέχουν οι πραξικοπηματίες.

Επιβάλλεται στρατιωτικός νόμος, αναστέλλονται θεμελιώδη δικαιώματα και διαλύεται η Βουλή. Χιλιάδες πολίτες συλλαμβάνονται στις πρώτες ημέρες, πολλοί φυλακίζονται ή εκτοπίζονται στη Γυάρο και αλλού χωρίς κανονική δίκη. Κόμματα και συνδικαλιστική δράση απαγορεύονται, ο Τύπος και οι τέχνες λογοκρίνονται και η διοίκηση, τα πανεπιστήμια και οι ένοπλες δυνάμεις εκκαθαρίζονται.

Οι αριθμοί των αρχικών συλλήψεων διαφέρουν ανάλογα με την ημερομηνία και με το αν μετρώνται προσωρινές κρατήσεις, φυλακίσεις ή εκτοπίσεις. Δεν τους συγχωνεύουμε σε ένα βέβαιο σύνολο. Αυτό που τεκμηριώνεται καθαρά είναι η μαζικότητα και ο προληπτικός χαρακτήρας της καταστολής, που επιδιώκει να εξουδετερώσει κάθε οργανωμένη αντίδραση πριν εκδηλωθεί.

Αντίσταση οργανώνεται στην Ελλάδα και στο εξωτερικό από ανθρώπους διαφορετικών πολιτικών αφετηριών. Παράνομες οργανώσεις τυπώνουν έντυπα, δημιουργούν δίκτυα και, σε ορισμένες περιπτώσεις, πραγματοποιούν βομβιστικές ενέργειες με διαφορετική στόχευση και συνέπειες. Η αντίσταση δεν είναι ενιαία ούτε μαζική από την πρώτη στιγμή, η ανοιχτή δράση έχει εξαιρετικά υψηλό προσωπικό κόστος. Οι παλαιές κομματικές οργανώσεις έχουν διαλυθεί ή λειτουργούν στην παρανομία, ενώ νέες ομάδες σχηματίζονται γύρω από φιλελεύθερους, κεντρώους, σοσιαλιστές και κομμουνιστές. Στο εξωτερικό, εξόριστοι πολιτικοί, καλλιτέχνες και φοιτητές κινητοποιούν κυβερνήσεις και κοινή γνώμη. Στο εσωτερικό, ακόμη και η ακρόαση απαγορευμένων εκπομπών ή η διακίνηση μιας προκήρυξης μπορεί να οδηγήσει σε ανάκριση.

Στις 13 Δεκεμβρίου ο βασιλιάς επιχειρεί αντιπραξικόπημα. Αποτυγχάνει και αναχωρεί με την οικογένειά του για τη Ρώμη. Ο Κόλλιας αντικαθίσταται από τον Παπαδόπουλο στην πρωθυπουργία και ο αντιστράτηγος Γεώργιος Ζωιτάκης ορίζεται αντιβασιλέας. Ο Κωνσταντίνος παραμένει τυπικά βασιλιάς μέχρι το 1973, αλλά δεν επιστρέφει για να ασκήσει εξουσία.

Τον Αύγουστο του 1968 ο Αλέξανδρος Παναγούλης επιχειρεί να δολοφονήσει τον Παπαδόπουλο. Συλλαμβάνεται, βασανίζεται, καταδικάζεται σε θάνατο και τελικά παραμένει φυλακισμένος. Η υπόθεσή του γίνεται διεθνές σύμβολο, αλλά δεν εξαντλεί το εύρος της αντίστασης ούτε την εμπειρία των πολυάριθμων λιγότερο γνωστών κρατουμένων.

Τον Σεπτέμβριο το καθεστώς οργανώνει δημοψήφισμα για νέο συνταγματικό κείμενο, χωρίς ελεύθερο πολιτικό ανταγωνισμό, ελεύθερο Τύπο ή αξιόπιστες εγγυήσεις καταμέτρησης. Το κείμενο διατηρεί τη μοναρχία και προβλέπει θεσμούς, αλλά κρίσιμες διατάξεις του μένουν ανενεργές. Η επίκληση συντάγματος δεν μετατρέπει τη δικτατορία σε αντιπροσωπευτικό πολίτευμα.

Οι υπηρεσίες ασφαλείας και η Ελληνική Στρατιωτική Αστυνομία χρησιμοποιούν συστηματικά ξυλοδαρμούς, φάλαγγα, ηλεκτροσόκ, εικονικές εκτελέσεις, σεξουαλική ταπείνωση και παρατεταμένη απομόνωση. Άνδρες και γυναίκες υφίστανται σωματική και ψυχολογική βία. Οι γυναίκες συχνά αντιμετωπίζουν επιπλέον απειλές που αξιοποιούν το φύλο, τη σεξουαλικότητα και την οικογενειακή τους θέση.

Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή Δικαιωμάτων του Ανθρώπου, ύστερα από προσφυγές ευρωπαϊκών κρατών, διαπιστώνει το 1969 πρακτική βασανιστηρίων και εκτεταμένες παραβιάσεις της Ευρωπαϊκής Σύμβασης. Η Ελλάδα ανακοινώνει την αποχώρησή της από το Συμβούλιο της Ευρώπης πριν ολοκληρωθεί η πολιτική διαδικασία αποβολής. Η διεθνής απομόνωση είναι σοβαρή, χωρίς όμως να ανατρέπει το καθεστώς.

Στην καθημερινότητα συνυπάρχουν φόβος, προσαρμογή, σιωπή, συνεργασία και αντίσταση. Η προληπτική λογοκρισία χαλαρώνει σε ορισμένες φάσεις, όμως οι απαγορεύσεις, η αυτολογοκρισία και η δίωξη πολιτικά ευαίσθητων έργων παραμένουν. Θέατρο, μουσική, κινηματογράφος, χιούμορ και παράνομος Τύπος γίνονται πεδία υπαινιγμού και πολιτισμικής σύγκρουσης. Η απουσία καθημερινής ορατής βίας για μεγάλο μέρος του πληθυσμού δεν σημαίνει απουσία δικτατορίας. Η απειλή λειτουργεί επιλεκτικά: ένας κρατούμενος, ένας απολυμένος δημόσιος υπάλληλος ή ένας φοιτητής που χάνει την αναβολή στράτευσης μεταφέρει το μήνυμα πολύ πέρα από τον άμεσο κύκλο του. Παράλληλα, άλλοι πολίτες επωφελούνται, συμβιβάζονται ή θεωρούν ότι η τάξη και η κατανάλωση αντισταθμίζουν την πολιτική ανελευθερία.

Η οικονομία συνεχίζει αρχικά την αναπτυξιακή δυναμική της προηγούμενης δεκαετίας. Τουρισμός, οικοδομή, εμβάσματα και φθηνή πίστωση στηρίζουν κατανάλωση και επενδύσεις. Η εικόνα, όμως, δεν είναι ένα αυτόνομο «οικονομικό θαύμα» της δικτατορίας: η ανάπτυξη είχε αρχίσει νωρίτερα, τα οφέλη κατανέμονται άνισα και η πιστωτική επέκταση, οι πελατειακές παρεμβάσεις και τα ελλείμματα δημιουργούν ευπάθειες.

Στην ύπαιθρο το καθεστώς χρησιμοποιεί ρυθμίσεις χρεών, επιδοτήσεις και δημόσια έργα για κοινωνική ενσωμάτωση, ενώ η εσωτερική μετανάστευση συνεχίζει να μεγαλώνει τις πόλεις. Νέες καταναλωτικές προσδοκίες συνυπάρχουν με χαμηλούς μισθούς, στεγαστικές πιέσεις και περιορισμένη εργασιακή εκπροσώπηση. Δεν υπάρχει ελεύθερη συλλογική διαπραγμάτευση ικανή να αποτυπώσει ανεμπόδιστα την κοινωνική δυσαρέσκεια. Οι γυναίκες συμμετέχουν όλο και περισσότερο στη μισθωτή εργασία και στην ανώτερη εκπαίδευση, χωρίς να παύουν οι νομικές και κοινωνικές ανισότητες στην οικογένεια και στην απασχόληση. Η επίσημη ιδεολογία προβάλλει αυστηρούς ρόλους μητέρας και συζύγου, αλλά η αστικοποίηση, η μόρφωση και η αντιδικτατορική εμπειρία διευρύνουν τις προσδοκίες μιας νεότερης γενιάς.

Τον Μάρτιο του 1972 ο Παπαδόπουλος απομακρύνει τον Ζωιτάκη και αναλαμβάνει ο ίδιος και την αντιβασιλεία. Στα πανεπιστήμια, η κρατική επέμβαση στους συλλόγους και η υποχρεωτική στράτευση αντιφρονούντων φοιτητών εντείνουν τη σύγκρουση. Τον Φεβρουάριο και τον Μάρτιο του 1973, οι καταλήψεις της Νομικής μετατρέπουν φοιτητικά αιτήματα σε ανοιχτή δημόσια αμφισβήτηση.

Τον Μάιο, το αντιδικτατορικό κίνημα στο Πολεμικό Ναυτικό αποκαλύπτεται πριν εκδηλωθεί. Το αντιτορπιλικό «Βέλος» αποχωρεί από άσκηση του ΝΑΤΟ και ο κυβερνήτης του με μέλη του πληρώματος ζητούν πολιτικό άσυλο στην Ιταλία, δημοσιοποιώντας ότι η αντίθεση στο καθεστώς φτάνει και μέσα στις ένοπλες δυνάμεις.

Την 1η Ιουνίου ο Παπαδόπουλος καταργεί τη μοναρχία και ανακηρύσσει προεδρική δημοκρατία. Το αποτέλεσμα επικυρώνεται με ελεγχόμενο δημοψήφισμα στις 29 Ιουλίου. Τον Οκτώβριο διορίζει πρωθυπουργό τον Σπύρο Μαρκεζίνη και εξαγγέλλει σταδιακή πολιτικοποίηση. Πρόκειται για περιορισμένη και ελεγχόμενη μετάβαση υπό την εποπτεία του ίδιου του δικτάτορα, όχι για αποκατεστημένη δημοκρατία.

Από τις 14 Νοεμβρίου φοιτητές καταλαμβάνουν το Πολυτεχνείο. Ο αυτοσχέδιος ραδιοφωνικός σταθμός μεταδίδει εκκλήσεις και γύρω από το ίδρυμα συγκεντρώνεται πλήθος εργαζομένων, μαθητών και πολιτών. Τα συνθήματα ξεπερνούν τα πανεπιστημιακά αιτήματα και στρέφονται ανοιχτά κατά της δικτατορίας και της εξάρτησης.

Τη νύχτα προς τη 17η Νοεμβρίου, στρατός και αστυνομία καταστέλλουν την εξέγερση και άρμα μάχης γκρεμίζει την πύλη. Η ιστορική έρευνα έχει τεκμηριώσει 24 νεκρούς στην Αθήνα κατά τα γεγονότα και την καταστολή. Αυτό δεν σημαίνει ότι σκοτώθηκαν όλοι μέσα στο Πολυτεχνείο, οι περισσότεροι θάνατοι σημειώθηκαν στους γύρω δρόμους. Για τραυματίες και μη πλήρως εξακριβωμένες περιπτώσεις οι αριθμοί χρειάζονται επιφύλαξη.

Η εξέγερση δεν ρίχνει αμέσως τη δικτατορία. Στις 25 Νοεμβρίου ο ταξίαρχος Δημήτριος Ιωαννίδης ανατρέπει τον Παπαδόπουλο από το εσωτερικό του καθεστώτος. Πρόεδρος τοποθετείται ο στρατηγός Φαίδων Γκιζίκης και πρωθυπουργός ο Αδαμάντιος Ανδρουτσόπουλος, ενώ ο Ιωαννίδης ασκεί την πραγματική εξουσία χωρίς να αναλάβει το αντίστοιχο δημόσιο αξίωμα.

Η νέα φάση είναι σκληρότερη και εγκαταλείπει την ελεγχόμενη πολιτικοποίηση. Ταυτόχρονα, η διεθνής πετρελαϊκή κρίση, ο πληθωρισμός και η πιστωτική υπερθέρμανση τερματίζουν την προηγούμενη αίσθηση εύκολης ανάπτυξης. Η οικονομική κρίση δεν προκαλεί μόνη της την πτώση της δικτατορίας, αλλά αποδυναμώνει έναν βασικό ισχυρισμό νομιμοποίησής της.

Στην Κύπρο προϋπάρχει σύνθετη σύγκρουση ανάμεσα σε Ελληνοκυπρίους και Τουρκοκυπρίους, με βία, εκτοπισμούς και παρουσία ειρηνευτικής δύναμης του ΟΗΕ από το 1964. Η χούντα της Αθήνας συγκρούεται με τον πρόεδρο Μακάριο και υποστηρίζει την ΕΟΚΑ Β΄. Αυτό το υπόβαθρο εξηγεί την ένταση, αλλά δεν αναιρεί την ευθύνη για τις συγκεκριμένες αποφάσεις του 1974. Η Συνθήκη Εγγυήσεως του 1960 αναθέτει ρόλο στην Ελλάδα, την Τουρκία και το Ηνωμένο Βασίλειο για τη συνταγματική τάξη της Κυπριακής Δημοκρατίας. Η νομική επίκλησή της από την Τουρκία δεν λύνει αυτομάτως το ζήτημα της νομιμότητας, της αναλογικότητας ή της έκτασης των στρατιωτικών ενεργειών. Αυτά παραμένουν αντικείμενο αντίθετων νομικών και πολιτικών θέσεων.

Στις 15 Ιουλίου η κυπριακή Εθνική Φρουρά, υπό τον έλεγχο Ελλήνων αξιωματικών, ανατρέπει τον Μακάριο και εγκαθιστά τον Νίκο Σαμψών. Το πραξικόπημα οργανώνεται από το καθεστώς Ιωαννίδη και επιδιώκει την Ένωση με την Ελλάδα. Οι μάχες και οι διώξεις προκαλούν νεκρούς και συλλήψεις, όμως δεν διαθέτουμε έναν κοινά αποδεκτό απολογισμό που να χωρίζει με συνέπεια μαχητές και αμάχους.

Στις 20 Ιουλίου η Τουρκία, επικαλούμενη τη Συνθήκη Εγγυήσεως του 1960, αρχίζει μεγάλης κλίμακας αεραποβατική και αποβατική στρατιωτική επιχείρηση στη βόρεια Κύπρο. Το Συμβούλιο Ασφαλείας, με το ψήφισμα 353, ζητεί κατάπαυση του πυρός, τερματισμό της ξένης στρατιωτικής επέμβασης και διαπραγματεύσεις Ελλάδας, Τουρκίας και Ηνωμένου Βασιλείου.

Η πρώτη φάση των επιχειρήσεων διαρκεί έως την κατάπαυση πυρός της 22ης Ιουλίου. Τουρκικές δυνάμεις δημιουργούν και διευρύνουν προγεφύρωμα γύρω από την Κερύνεια και συνδέονται με τον τουρκοκυπριακό θύλακο της Λευκωσίας. Οι γραμμές εκεχειρίας παραμένουν ασταθείς και η συμφωνία της Γενεύης της 30ης Ιουλίου δεν δίνει πολιτική λύση.

Οι συνομιλίες αποτυγχάνουν και στις 14 Αυγούστου αρχίζει η δεύτερη τουρκική επίθεση. Με τη νέα κατάπαυση πυρός, στις 16 Αυγούστου, οι τουρκικές δυνάμεις ελέγχουν περίπου το 37% του νησιού. Οι δύο φάσεις δεν συγχωνεύονται: ανάμεσά τους υπήρχαν κατάπαυση πυρός, διαπραγματεύσεις και διαφορετικές στρατιωτικές γραμμές.

Στις επιχειρήσεις και στις διακοινοτικές βιαιοπραγίες σκοτώνονται στρατιωτικοί και άμαχοι. Φόνοι αμάχων, εξαφανίσεις και λεηλασίες καταγράφονται με θύματα και από τις δύο κοινότητες, χωρίς συμμετρική γεωγραφία ή κλίμακα, υπάρχουν επίσης καταγγελίες για βιασμούς, ιδίως στις κατεχόμενες περιοχές. Οι νεκροί, οι αγνοούμενοι, οι αιχμάλωτοι και οι εκτοπισμένοι είναι διαφορετικές κατηγορίες και δεν αθροίζονται ως ένας αριθμός «θυμάτων».

Η Διερευνητική Επιτροπή Αγνοουμένων έχει συμφωνημένο κατάλογο 2.002 προσώπων: 1.510 Ελληνοκυπρίους και 492 Τουρκοκυπρίους. Ο κατάλογος καλύπτει τόσο τις διακοινοτικές συγκρούσεις του 1963 και 1964 όσο και τα γεγονότα του 1974. Επομένως δεν είναι αριθμός νεκρών της εισβολής και μειώνεται ως κατάλογος ανεξακρίβωτων υποθέσεων όταν ταυτοποιούνται λείψανα.

Οι εκτιμήσεις εκτοπισμού αλλάζουν ανά χρόνο και ορισμό. Η Ύπατη Αρμοστεία του ΟΗΕ έχει υπολογίσει περίπου 265.000 εκτοπισμένους: περίπου 200.000 Ελληνοκυπρίους που κινήθηκαν προς τον νότο και 65.000 Τουρκοκυπρίους που μετακινήθηκαν σταδιακά προς τον βορρά. Πρόκειται για εκτοπισμένους, όχι νεκρούς ή αγνοουμένους.

Στην Αθήνα, η αδυναμία του καθεστώτος να ελέγξει την κρίση οδηγεί στην κατάρρευσή του. Το βράδυ της 23ης προς την 24η Ιουλίου επιστρέφει από το Παρίσι ο Κωνσταντίνος Καραμανλής και σχηματίζει κυβέρνηση Εθνικής Ενότητας. Η αποκατάσταση της πολιτικής κυβέρνησης είναι άμεση, η εδραίωση δημοκρατικών θεσμών θα απαιτήσει εκλογές, δημοψήφισμα, Σύνταγμα και έλεγχο του στρατού. Η μεταβολή δεν προκύπτει από εκλογική διαδικασία αλλά από την αποσύνθεση της στρατιωτικής εξουσίας μέσα σε εθνική κρίση και από συμφωνία πολιτικών και στρατιωτικών παραγόντων για παράδοση της διακυβέρνησης. Η λαϊκή υποδοχή του Καραμανλή προσφέρει ισχυρή κοινωνική νομιμοποίηση, η κοινοβουλευτική νομιμοποίηση θα ακολουθήσει τον Νοέμβριο.

Η κυβέρνηση απελευθερώνει πολιτικούς κρατουμένους, αποκαθιστά ιθαγένειες και επιτρέπει την επαναλειτουργία κομμάτων. Τον Σεπτέμβριο νομιμοποιείται και το Κομμουνιστικό Κόμμα Ελλάδας, τερματίζοντας μια απαγόρευση από την εποχή του Εμφυλίου. Επιστρέφουν εξόριστοι, ανασυγκροτούνται συνδικάτα και φοιτητικοί σύλλογοι και η δημόσια συζήτηση εκρήγνυται ύστερα από επτά χρόνια λογοκρισίας.

Η δημοκρατική μετάβαση γίνεται ενώ η δεύτερη φάση της εισβολής βρίσκεται ακόμη σε εξέλιξη. Στις 14 Αυγούστου η Ελλάδα αποχωρεί από το στρατιωτικό σκέλος της ολοκληρωμένης διοίκησης του ΝΑΤΟ, όχι από την ίδια τη Συμμαχία. Η απόφαση εκφράζει διαμαρτυρία για την αδυναμία αποτροπής της τουρκικής επίθεσης, χωρίς να αναστρέφει τα δεδομένα στην Κύπρο.

Στις 17 Νοεμβρίου γίνονται οι πρώτες ελεύθερες βουλευτικές εκλογές μετά το 1964. Η Νέα Δημοκρατία του Καραμανλή κερδίζει ευρεία πλειοψηφία και σχηματίζει νέα, κοινοβουλευτική πλέον κυβέρνηση στις 21 Νοεμβρίου. Το ΠΑΣΟΚ εμφανίζεται για πρώτη φορά στις κάλπες, ενώ η Αριστερά συμμετέχει νόμιμα. Στις 28 Νοεμβρίου η Ελλάδα επανεντάσσεται στο Συμβούλιο της Ευρώπης.

Στις 8 Δεκεμβρίου το πολιτειακό κρίνεται με ελεύθερο δημοψήφισμα. Η αβασίλευτη δημοκρατία επικρατεί με 69,18%. Ο Γκιζίκης παραμένει για λίγες ημέρες αρχηγός κράτους και στις 18 Δεκεμβρίου η Βουλή εκλέγει τον Μιχαήλ Στασινόπουλο προσωρινό Πρόεδρο της Δημοκρατίας.

Στις αρχές του 1975 η Βουλή χαρακτηρίζει την κατάλυση της δημοκρατίας στις 21 Απριλίου πραξικόπημα και όχι νόμιμη «επανάσταση». Η μεταπολιτευτική δικαιοσύνη δεν στρέφεται αδιακρίτως κατά κάθε προσώπου που υπηρέτησε στο κράτος, αλλά εστιάζει στους πρωταιτίους, σε πράξεις βασανισμού και στην καταστολή του Πολυτεχνείου. Η έκταση αυτής της λογοδοσίας παραμένει αντικείμενο ιστορικής συζήτησης.

Στις 7 Ιουνίου ψηφίζεται το νέο Σύνταγμα και τίθεται σε ισχύ τον ίδιο μήνα. Καθιερώνει προεδρευόμενη κοινοβουλευτική δημοκρατία, ενισχύει την προστασία ατομικών και κοινωνικών δικαιωμάτων και αναγνωρίζει ρητά την ισότητα Ελλήνων και Ελληνίδων. Οι ισχυρές τότε αρμοδιότητες του Προέδρου θα περιοριστούν αργότερα, αυτό ανήκει σε επόμενο επεισόδιο.

Η συνταγματική ισότητα δεν εξαφανίζει αυτομάτως τις ανισότητες στην οικογένεια, στην εργασία ή στην πολιτική εκπροσώπηση. Γυναίκες είχαν συμμετάσχει στην αντιδικτατορική αντίσταση, στις φοιτητικές κινητοποιήσεις, στη φροντίδα κρατουμένων και στα δίκτυα εξορίας. Μετά το 1974, νέες γυναικείες οργανώσεις και κοινωνικά κινήματα διεκδικούν να μεταφραστεί η δημοκρατική αλλαγή σε καθημερινά δικαιώματα.

Στις 12 Ιουνίου, μία ημέρα μετά την έναρξη ισχύος του Συντάγματος, η Ελλάδα υποβάλλει αίτηση πλήρους ένταξης στις Ευρωπαϊκές Κοινότητες. Η ευρωπαϊκή επιλογή συνδέεται πλέον όχι μόνο με οικονομικά συμφέροντα, αλλά και με την επιδίωξη θεσμικής θωράκισης της δημοκρατίας. Στις 20 Ιουνίου ο Κωνσταντίνος Τσάτσος εκλέγεται Πρόεδρος της Δημοκρατίας.

Το καλοκαίρι δικάζονται οι πρωταίτιοι του πραξικοπήματος. Ο Παπαδόπουλος, ο Παττακός και ο Μακαρέζος κρίνονται ένοχοι για στάση και εσχάτη προδοσία. Τους επιβάλλεται θανατική ποινή για τη στάση και ισόβια κάθειρξη για την εσχάτη προδοσία, στη συνέχεια η κυβέρνηση μετατρέπει τις θανατικές ποινές σε ισόβια. Ακολουθούν μέσα στο 1975 δίκες βασανιστών και η δίκη για την καταστολή του Πολυτεχνείου. Οι αποφάσεις αφορούν συγκεκριμένη ποινική ευθύνη, δεν αποτελούν πλήρη απογραφή όλων των διώξεων.

Η οικονομία του 1974 είχε υποστεί ύφεση και απότομη άνοδο τιμών εξαιτίας της διεθνούς πετρελαϊκής κρίσης, της προηγούμενης υπερθέρμανσης και της κυπριακής αναστάτωσης. Το 1975 η κυβέρνηση επιχειρεί σταθεροποίηση μέσα σε ισχυρές κοινωνικές απαιτήσεις. Εργαζόμενοι, φοιτητές, γυναίκες και επαναπατρισμένοι εξόριστοι ζητούν συμμετοχή, δικαιώματα και αναδιανομή της εξουσίας, όχι απλώς επιστροφή στην προδικτατορική κανονικότητα.

Στις 30 Δεκεμβρίου εκδίδεται η απόφαση στη δίκη για την καταστολή του Πολυτεχνείου. Την επόμενη ημέρα, το επεισόδιό μας κλείνει με τη δημοκρατική τάξη θεσμικά εδραιωμένη, αλλά την Κύπρο διαιρεμένη, οικογένειες να αναζητούν αγνοουμένους και την κοινωνία να διαπραγματεύεται τη μνήμη της δικτατορίας. Η Μεταπολίτευση δεν είναι μία μόνο νύχτα, είναι η μετάβαση από την κατάρρευση του καθεστώτος σε θεσμούς που πρέπει καθημερινά να λειτουργήσουν.

Στο επόμενο επεισόδιο περνάμε στα χρόνια 1976–1985: στην εδραίωση της Μεταπολίτευσης, στην ένταξη στην Ευρωπαϊκή Οικονομική Κοινότητα και στην πολιτική αλλαγή του 1981.