Παπάγος, Καραμανλής, Παπανδρέου και πολιτική ένταση

Επεισόδιο δέκατο πέμπτο.

Καλώς ήρθατε σε ένα ακόμη επεισόδιο της σειράς «Η Ιστορία της Ελλάδας, από το 1800 έως σήμερα».

Στο προηγούμενο επεισόδιο φτάσαμε στο τέλος του 1949. Η Κατοχή, η Απελευθέρωση, τα Δεκεμβριανά και ο Εμφύλιος είχαν αφήσει νεκρούς, εκτοπισμένους, κατεστραμμένες υποδομές και βαθύ πολιτικό τραύμα. Η οργανωμένη ένοπλη σύγκρουση είχε τελειώσει, όχι όμως και οι συνέπειές της. Το 1950 αρχίζει η ανασυγκρότηση μέσα σε ένα κράτος με ισχυρό παλάτι, ενισχυμένο στρατό, αντικομμουνιστική νομοθεσία και στενή σύνδεση με τις Ηνωμένες Πολιτείες.

Αρχηγός του κράτους είναι ο βασιλιάς Παύλος. Στις 6 Ιανουαρίου 1950 ο Αλέξανδρος Διομήδης παραδίδει σε υπηρεσιακή κυβέρνηση Ιωάννη Θεοτόκη, η οποία οδηγεί στις εκλογές της 5ης Μαρτίου. Η αναλογική διασπείρει τις έδρες και κανένα κόμμα δεν κυριαρχεί. Από τις 23 Μαρτίου ως τον Νοέμβριο εναλλάσσονται δύο κυβερνήσεις Σοφοκλή Βενιζέλου και μία Νικολάου Πλαστήρα. Οι αλλαγές δεν είναι όλες νέες λαϊκές εντολές, είναι και προσπάθειες σχηματισμού βιώσιμης κοινοβουλευτικής πλειοψηφίας.

Ακριβέστερα, ο Βενιζέλος κυβερνά από τις 23 Μαρτίου ως τις 15 Απριλίου, ο Πλαστήρας ως τις 21 Αυγούστου, και ο Βενιζέλος ξανά ως τις 13 Σεπτεμβρίου. Εκείνη την ημέρα σχηματίζει νέο κυβερνητικό σχήμα, που διαρκεί ως τις 3 Νοεμβρίου. Αυτή η λεπτομερής διαδοχή δείχνει γιατί η περίοδος δεν μπορεί να συμπυκνωθεί απλώς ως «κυβέρνηση του Κέντρου»: οι προσωπικές αντιθέσεις, η βασιλική ανάθεση και οι εύθραυστες συμμαχίες αλλάζουν επανειλημμένα το υπουργικό συμβούλιο.

Στις 3 Νοεμβρίου 1950 ο Πλαστήρας επιστρέφει στην πρωθυπουργία. Μετά τις εκλογές της 9ης Σεπτεμβρίου 1951, ο Βενιζέλος σχηματίζει κυβέρνηση από τις 27 Οκτωβρίου ως την 1η Νοεμβρίου και κατόπιν ο Πλαστήρας κυβερνά ως τις 11 Οκτωβρίου 1952. Το 1951 εμφανίζεται ο Ελληνικός Συναγερμός του στρατάρχη Αλέξανδρου Παπάγου, ενώ η Ενιαία Δημοκρατική Αριστερά γίνεται νόμιμος φορέας εκπροσώπησης ενός χώρου του οποίου το Κομμουνιστικό Κόμμα παραμένει εκτός νόμου.

Οι κεντρώες κυβερνήσεις επιχειρούν περιορισμένα μέτρα επιείκειας και αποσυμφόρησης των φυλακών, αλλά οι εκτελέσεις για αδικήματα του Εμφυλίου δεν έχουν σταματήσει. Η εκτέλεση του Νίκου Μπελογιάννη και τριών συγκατηγορουμένων του τον Μάρτιο του 1952, μετά από στρατοδικείο, προκαλεί διεθνείς αντιδράσεις. Το γεγονός δείχνει τα όρια της μετεμφυλιακής ομαλοποίησης: λειτουργούν εκλογές και κοινοβουλευτικές κυβερνήσεις, ενώ παράλληλα ισχύει ένα εξαιρετικό νομικό και κατασταλτικό πλαίσιο.

Στις 18 Φεβρουαρίου 1952 η Ελλάδα και η Τουρκία γίνονται μέλη του ΝΑΤΟ. Η ένταξη προσφέρει ασφάλεια και στρατιωτική βοήθεια μέσα στον Ψυχρό Πόλεμο, αλλά παγιώνει και τη δυτική στρατηγική επιλογή της χώρας. Την ίδια χρονιά ψηφίζεται το Σύνταγμα του 1952, που διατηρεί τη βασιλευόμενη δημοκρατία και σημαντικές αρμοδιότητες του στέμματος, σε μια κοινωνία όπου έκτακτοι αντικομμουνιστικοί μηχανισμοί και πιστοποιητικά κοινωνικών φρονημάτων περιορίζουν την ισοτιμία των πολιτών.

Οι εκλογές της 16ης Νοεμβρίου 1952 διεξάγονται με πλειοψηφικό σύστημα. Προηγείται η υπηρεσιακή κυβέρνηση Δημητρίου Κιουσόπουλου, από τις 11 Οκτωβρίου. Ο Ελληνικός Συναγερμός κερδίζει μεγάλη πλειοψηφία εδρών και στις 19 Νοεμβρίου ο Παπάγος γίνεται πρωθυπουργός. Το σύστημα μετατρέπει μια καθαρή εκλογική νίκη σε πολύ ισχυρότερη κοινοβουλευτική υπεροχή, ψήφοι και έδρες δεν είναι το ίδιο μέγεθος.

Η αμερικανική βοήθεια του Σχεδίου Μάρσαλ, που είχε αρχίσει το 1948 και ολοκληρώνεται το 1952, χρηματοδοτεί εισαγωγές, ενέργεια, μεταφορές και παραγωγική αποκατάσταση. Η συμβολή της είναι μεγάλη, όχι όμως αποκλειστική: ελληνική εργασία, κρατικές επιλογές και ιδιωτικό κεφάλαιο συνδιαμορφώνουν την ανασυγκρότηση. Η βοήθεια συνοδεύεται από αμερικανική επιρροή στις προτεραιότητες πολιτικής και δεν κατανέμεται χωρίς κοινωνικές συγκρούσεις.

Τον Απρίλιο του 1953 η κυβέρνηση Παπάγου, με τον Σπύρο Μαρκεζίνη στην οικονομική πολιτική, υποτιμά τη δραχμή κατά 50% έναντι του δολαρίου και απελευθερώνει μέρος του εξωτερικού εμπορίου. Το 1954 αφαιρούνται τρία μηδενικά: 1 νέα δραχμή ισούται με 1.000 παλαιές. Η σταθεροποίηση συμβάλλει σε χαμηλότερο πληθωρισμό και υψηλή ανάπτυξη, αλλά η λιτότητα, οι χαμηλοί μισθοί και η άνιση πρόσβαση σε πίστωση δείχνουν ότι οι μακροοικονομικοί δείκτες δεν περιγράφουν όλες τις ζωές.

Το Κυπριακό γίνεται κεντρικό ζήτημα. Η ελληνική κυβέρνηση προσφεύγει το 1954 στον ΟΗΕ υπέρ της αυτοδιάθεσης. Την 1η Απριλίου 1955 η ΕΟΚΑ, υπό τον Γεώργιο Γρίβα, αρχίζει ένοπλο αγώνα κατά της βρετανικής αποικιακής διοίκησης με στόχο την ένωση. Ακολουθούν βρετανική καταστολή, εκτελέσεις, επιθέσεις και αυξανόμενη ελληνοτουρκική ένταση. Δεν παρουσιάζουμε την Κύπρο ως σύγκρουση δύο μόνο κρατών: Ελληνοκύπριοι, Τουρκοκύπριοι και Βρετανοί έχουν διαφορετικές πολιτικές δυνάμεις, στόχους και εμπειρίες.

Ο Παπάγος πεθαίνει στις 4 Οκτωβρίου 1955. Στις 6 Οκτωβρίου ο βασιλιάς Παύλος αναθέτει την πρωθυπουργία στον Κωνσταντίνο Καραμανλή, επιλογή που αιφνιδιάζει παλαιότερα στελέχη του Συναγερμού. Η ανάθεση είναι συνταγματικά δυνατή, αλλά υπενθυμίζει την ενεργό θέση του στέμματος στην κυβερνητική διαδοχή. Ο Καραμανλής ιδρύει την Εθνική Ριζοσπαστική Ένωση και ζητεί νέα εκλογική εντολή.

Στις εκλογές της δεκάτης ενάτης Φεβρουαρίου 1956 η Δημοκρατική Ένωση συγκεντρώνει οριακά περισσότερες ψήφους πανελλαδικά, αλλά η ΕΡΕ κερδίζει περισσότερες έδρες και σχηματίζει κυβέρνηση στις 29 Φεβρουαρίου. Το σύνθετο, διαφορετικό ανά περιφέρεια εκλογικό σύστημα ευνοεί την ΕΡΕ. Δεν είναι ορθό να κρύψουμε την αναντιστοιχία, ούτε όμως να μετατρέψουμε χωρίς τεκμήριο κάθε ψήφο σε απόδειξη νοθείας.

Η δεκαετία της ανάπτυξης μεταμορφώνει την καθημερινότητα. Η οικοδομή και η αντιπαροχή αλλάζουν την Αθήνα και τη Θεσσαλονίκη, οι δρόμοι, ο ηλεκτρισμός, η βιομηχανία, η ναυτιλία και ο τουρισμός επεκτείνονται. Παράλληλα, άνθρωποι φεύγουν από χωριά προς τις πόλεις ή μεταναστεύουν στη Δυτική Γερμανία, το Βέλγιο, την Αυστραλία και αλλού. Τα εμβάσματα στηρίζουν οικογένειες και συνάλλαγμα, αλλά η μετανάστευση σημαίνει χωρισμό, επισφαλή εργασία και ερήμωση περιοχών.

Η αστικοποίηση δεν γίνεται μέσα από ένα ενιαίο κρατικό σχέδιο κατοικίας. Μικρές ιδιοκτησίες ανταλλάσσονται με διαμερίσματα, αυθαίρετοι οικισμοί επεκτείνονται και οικογενειακή αποταμίευση χρηματοδοτεί μεγάλο μέρος της οικοδομής. Το διαμέρισμα, το ηλεκτρικό ψυγείο ή η πρόσβαση σε δίκτυα γίνονται σημεία βελτίωσης της ζωής, αλλά η άναρχη δόμηση, η έλλειψη κοινόχρηστων χώρων και η άνιση παροχή υπηρεσιών δημιουργούν προβλήματα που θα παραμείνουν.

Τον Μάρτιο του 1958 ο Καραμανλής παραιτείται και η υπηρεσιακή κυβέρνηση Κωνσταντίνου Γεωργακόπουλου οδηγεί στις εκλογές της 11ης Μαΐου. Η ΕΡΕ κερδίζει και ο Καραμανλής επιστρέφει στις 17 Μαΐου. Η ΕΔΑ αναδεικνύεται αξιωματική αντιπολίτευση, εξέλιξη που ανησυχεί το παλάτι, τις δυνάμεις ασφαλείας και τους δυτικούς συμμάχους. Η νόμιμη κοινοβουλευτική άνοδος της Αριστεράς συνυπάρχει με επιτήρηση, διώξεις και το μετεμφυλιακό καθεστώς έκτακτης νομοθεσίας.

Στη Ζυρίχη, στις 11 Φεβρουαρίου 1959, Ελλάδα και Τουρκία συμφωνούν στο πλαίσιο λύσης για την Κύπρο. Στο Λονδίνο, στις 19 Φεβρουαρίου, το αποδέχονται η Βρετανία και οι ηγεσίες των δύο κυπριακών κοινοτήτων. Η λύση αποκλείει τόσο την ένωση όσο και τη διχοτόμηση και προβλέπει ανεξάρτητη Δημοκρατία, σύνθετη δικοινοτική συνταγματική δομή, βρετανικές κυρίαρχες βάσεις και εγγυητικό ρόλο Ελλάδας, Τουρκίας και Βρετανίας. Στις 16 Αυγούστου 1960 ιδρύεται η Κυπριακή Δημοκρατία.

Η Ελλάδα υπογράφει το 1961 συμφωνία σύνδεσης με την Ευρωπαϊκή Οικονομική Κοινότητα, που τίθεται σε ισχύ το 1962. Η επιλογή εντάσσει την οικονομική ανάπτυξη σε ευρωπαϊκό προσανατολισμό, χωρίς ακόμη να σημαίνει πλήρη ένταξη. Το υψηλό συνολικό ποσοστό μεγέθυνσης συνυπάρχει με περιφερειακές ανισότητες, χαμηλές κοινωνικές δαπάνες και πολιτικούς αποκλεισμούς. Γυναίκες μπαίνουν περισσότερο στη μισθωτή εργασία και στην εκπαίδευση, αλλά συχνά με χαμηλότερες αμοιβές και διπλό βάρος εργασίας και φροντίδας.

Οι αλλαγές φαίνονται και στη μαζική κουλτούρα: ραδιόφωνο, κινηματογράφος, λαϊκό τραγούδι και αργότερα τηλεόραση δημιουργούν κοινές εικόνες μιας πιο καταναλωτικής ζωής. Δεν εξαφανίζουν όμως τις ταξικές ή έμφυλες διαφορές. Πολλά νοικοκυριά αποκτούν νέα αγαθά με εργασία περισσότερων μελών, εμβάσματα μεταναστών ή άτυπη απασχόληση, ενώ η κοινωνική ασφάλιση και οι δημόσιες υπηρεσίες αναπτύσσονται άνισα ανά κλάδο και τόπο.

Για τις εκλογές της εικοστής ενάτης Οκτωβρίου 1961, η κυβέρνηση έχει παραδοθεί από τις 20 Σεπτεμβρίου στον υπηρεσιακό πρωθυπουργό Κωνσταντίνο Δόβα. Η ΕΡΕ κερδίζει και ο Καραμανλής σχηματίζει κυβέρνηση στις 4 Νοεμβρίου. Η Ένωση Κέντρου και η Αριστερά καταγγέλλουν «βία και νοθεία» και ο Γεώργιος Παπανδρέου κηρύσσει Ανένδοτο Αγώνα. Παρατυπίες, πιέσεις και ένα σχέδιο κρατικής αντικομμουνιστικής κινητοποίησης τεκμηριώνονται, η ακριβής έκταση και η επίδρασή τους στο τελικό αποτέλεσμα παραμένουν αντικείμενο ιστοριογραφικής συζήτησης.

Στις 22 Μαΐου 1963, μετά από συγκέντρωση ειρήνης στη Θεσσαλονίκη, ο βουλευτής της Αριστεράς Γρηγόρης Λαμπράκης δέχεται θανάσιμο χτύπημα από άνδρες πάνω σε τρίκυκλο και πεθαίνει στις 27 Μαΐου. Η δικαστική έρευνα αποκαλύπτει διασυνδέσεις των δραστών με αντικομμουνιστικούς μηχανισμούς και ευθύνες στελεχών της αστυνομίας. Ο όρος «παρακράτος» περιγράφει αυτό το πλέγμα, όχι όμως μία ενιαία, πλήρως χαρτογραφημένη οργάνωση ή αποδεδειγμένη εντολή της κυβέρνησης.

Τον Ιούνιο του 1963, ύστερα και από σύγκρουση με το παλάτι για την πολιτική και το προγραμματισμένο βασιλικό ταξίδι στη Βρετανία, ο Καραμανλής παραιτείται και αναχωρεί αργότερα στο εξωτερικό. Ο Παναγιώτης Πιπινέλης κυβερνά από τις 19 Ιουνίου ως τις 29 Σεπτεμβρίου και ο υπηρεσιακός Στυλιανός Μαυρομιχάλης ως τις εκλογές. Στις 3 Νοεμβρίου η Ένωση Κέντρου έρχεται πρώτη και στις 8 Νοεμβρίου ο Παπανδρέου σχηματίζει κυβέρνηση μειοψηφίας.

Η μετάβαση του 1963 δείχνει ότι η κυβερνητική αλλαγή μπορεί ακόμη να γίνει με κάλπες, παρά την ένταση. Η ΕΡΕ αμφισβητεί ορισμένες κυβερνητικές κινήσεις, η Ένωση Κέντρου δεν έχει αυτοδυναμία και η ΕΔΑ προσφέρει κοινοβουλευτική ανοχή χωρίς να συμμετέχει στην κυβέρνηση. Ο Παπανδρέου επιλέγει σύντομα νέα προσφυγή στις κάλπες, ώστε να μην εξαρτάται από ψήφους της Αριστεράς σε ένα πολιτικό περιβάλλον όπου μια τέτοια εξάρτηση θα χρησιμοποιούνταν εναντίον του.

Η κυβέρνηση Παπανδρέου παραιτείται στις 31 Δεκεμβρίου 1963 και ο Ιωάννης Παρασκευόπουλος οδηγεί σε νέες εκλογές. Στις 16 Φεβρουαρίου 1964 η Ένωση Κέντρου κερδίζει καθαρή κοινοβουλευτική πλειοψηφία και στις 18 Φεβρουαρίου ο Παπανδρέου επιστρέφει ως πρωθυπουργός. Η εκπαιδευτική μεταρρύθμιση διευρύνει τη δωρεάν παιδεία και ενισχύει τη δημοτική, ενώ κοινωνικά μέτρα και αυξήσεις εισοδημάτων τροφοδοτούν προσδοκίες αλλαγής.

Στις 6 Μαρτίου 1964 πεθαίνει ο Παύλος και τον διαδέχεται ο 23χρονος Κωνσταντίνος ο δεύτερος. Δεν υπάρχει χωριστή αντιβασιλεία στην περίοδο που αφηγούμαστε. Ο νέος βασιλιάς κληρονομεί ένα Σύνταγμα που αφήνει περιθώριο σύγκρουσης για τον έλεγχο της εκτελεστικής εξουσίας και των ενόπλων δυνάμεων. Η πολιτική ωριμότητα του θεσμού θα δοκιμαστεί σχεδόν αμέσως.

Στην Κύπρο, η συνταγματική κρίση του 1963 εξελίσσεται σε διακοινοτική βία, μετακινήσεις πληθυσμών και χωριστούς θύλακες. Τον Μάρτιο του 1964 το Συμβούλιο Ασφαλείας δημιουργεί την ειρηνευτική δύναμη UNFICYP. Η κυβέρνηση Παπανδρέου στέλνει ελληνική στρατιωτική δύναμη στο νησί και υποστηρίζει τον Μακάριο, ενώ απειλές τουρκικής επέμβασης και αμερικανική πίεση κάνουν την κρίση διεθνή. Οι αριθμοί νεκρών και εκτοπισμένων διαφέρουν ανά περίοδο και κοινότητα και δεν συγχωνεύονται σε έναν πρόχειρο απολογισμό.

Στις 15 Ιουλίου 1965 ο Παπανδρέου αποχωρεί από την πρωθυπουργία μετά την αποτυχία συμφωνίας με τον βασιλιά. Το αν πρόκειται τεχνικά για παραίτηση, εξαναγκασμένη αποπομπή ή χρήση βασιλικής αρμοδιότητας είναι μέρος της συνταγματικής και ιστοριογραφικής διαμάχης. Ο όρος «Αποστασία» εκφράζει την οπτική της Ένωσης Κέντρου για τους βουλευτές που στήριξαν νέες κυβερνήσεις, ο ουδέτερος περιγραφικός όρος είναι «Ιουλιανά» ή «κρίση του 1965».

Ο Γεώργιος Αθανασιάδης-Νόβας γίνεται πρωθυπουργός στις 15 Ιουλίου, αλλά δεν λαμβάνει ψήφο εμπιστοσύνης και αποχωρεί στις 20 Αυγούστου. Ο Ηλίας Τσιριμώκος ακολουθεί ως τις 17 Σεπτεμβρίου και επίσης αποτυγχάνει. Ο Στέφανος Στεφανόπουλος σχηματίζει τότε κυβέρνηση με βουλευτές που έχουν αποχωρήσει από την Ένωση Κέντρου και με στήριξη της ΕΡΕ και τελικά λαμβάνει ψήφο εμπιστοσύνης. Η κοινοβουλευτική αριθμητική είναι νόμιμη διαδικασία, αλλά η ενεργός βασιλική παρέμβαση και η μετακίνηση βουλευτών προκαλούν κρίση αντιπροσώπευσης.

Οι διαδηλώσεις του καλοκαιριού είναι μαζικές και συχνά συγκρούονται με την αστυνομία. Στις 21 Ιουλίου πεθαίνει ο φοιτητής Σωτήρης Πέτρουλας. Οι ακριβείς συνθήκες του θανάτου του αμφισβητήθηκαν έντονα ήδη τότε, επομένως δεν αποδίδουμε ως βεβαιωμένο έναν συγκεκριμένο μηχανισμό χωρίς κοινά αποδεκτό ιατροδικαστικό τεκμήριο. Ο θάνατός του γίνεται σύμβολο ενός κινήματος που συνδέει τη δημοκρατία με το αίτημα να επιστρέψει η λαϊκή εντολή στις κάλπες.

Η οικονομία συνεχίζει να αναπτύσσεται, αλλά η πολιτική αβεβαιότητα βαθαίνει. Η αυλή, η κυβέρνηση, η ΕΡΕ, οι δύο τάσεις της Ένωσης Κέντρου, η Αριστερά και δίκτυα αξιωματικών κινούνται με διαφορετικούς φόβους και σχέδια. Η εξήγηση δεν μπορεί να περιοριστεί σε έναν «κακό» πρωταγωνιστή ούτε να θεωρήσει αναπόφευκτη τη δικτατορία. Οι επιλογές του 1965 και του 1966 στενεύουν, όμως, τα περιθώρια κοινοβουλευτικού συμβιβασμού.

Στις 22 Δεκεμβρίου 1966 πέφτει η κυβέρνηση Στεφανόπουλου. Ο Ιωάννης Παρασκευόπουλος σχηματίζει κυβέρνηση με αποστολή να οδηγήσει τη χώρα σε εκλογές, έπειτα από συνεννόηση του Γεωργίου Παπανδρέου και του Παναγιώτη Κανελλόπουλου. Στις 31 Δεκεμβρίου πρωθυπουργός είναι ο Παρασκευόπουλος και βασιλιάς ο Κωνσταντίνος. Η Βουλή και το Σύνταγμα του 1952 εξακολουθούν τυπικά να λειτουργούν, αλλά η εμπιστοσύνη στους θεσμούς έχει υπονομευθεί.

Η συμφωνία για υπηρεσιακή λύση δεν τερματίζει την πόλωση. Η Ένωση Κέντρου παραμένει διαιρεμένη, ο Ανδρέας Παπανδρέου αποκτά αυτόνομη πολιτική επιρροή, η Δεξιά φοβάται μια εκλογική μετατόπιση και τμήματα του στρατού επεξεργάζονται δικά τους σχέδια. Τίποτε από αυτά δεν αποδεικνύει ότι το πραξικόπημα ήταν προδιαγεγραμμένο. Δείχνει όμως ότι, στο τέλος του 1966, δημοκρατικά κόμματα, στέμμα και ένοπλες δυνάμεις δεν συμφωνούν πλέον στους ίδιους κανόνες πολιτικής διαδοχής.

Στο επόμενο επεισόδιο θα περάσουμε στο 1967. Θα δούμε πώς, πριν διεξαχθούν οι προγραμματισμένες εκλογές, οι συνταγματάρχες καταλύουν τη δημοκρατία, πώς λειτουργεί η επταετής δικτατορία, πώς εξελίσσεται η αντίσταση και πώς το πραξικόπημα στην Κύπρο, η τουρκική εισβολή και η κατάρρευση της χούντας οδηγούν στη Μεταπολίτευση του 1974.