Βάρκιζα, Εμφύλιος και ανασυγκρότηση

Επεισόδιο δέκατο τέταρτο.

Καλώς ήρθατε σε ένα ακόμη επεισόδιο της σειράς «Η Ιστορία της Ελλάδας, από το 1800 έως σήμερα».

Στο προηγούμενο επεισόδιο φτάσαμε ως το τέλος του 1944. Η γερμανική κατοχή είχε τελειώσει, αλλά τα Δεκεμβριανά είχαν φέρει στην Αθήνα πόλεμο ανάμεσα στον ΕΛΑΣ και στις κυβερνητικές και βρετανικές δυνάμεις. Η Συμφωνία της Καζέρτας και η κυβέρνηση εθνικής ενότητας δεν είχαν αποτρέψει τη ρήξη. Ο αρχιεπίσκοπος Δαμασκηνός είχε μόλις αναλάβει Αντιβασιλέας και ο Γεώργιος Παπανδρέου παρέμενε πρωθυπουργός. Στις 3 Ιανουαρίου 1945 τον διαδέχθηκε ο Νικόλαος Πλαστήρας. Οι μάχες συνεχίστηκαν ώσπου η ανακωχή της 11 Ιανουαρίου άνοιξε τον δρόμο για τη Συμφωνία της Βάρκιζας.

Στις 12 Φεβρουαρίου 1945 υπογράφεται η Συμφωνία της Βάρκιζας. Ο ΕΛΑΣ θα παραδώσει τα όπλα. Η κυβέρνηση δεσμεύεται για πολιτικές ελευθερίες, εκκαθάριση των σωμάτων ασφαλείας, συγκρότηση εθνικού στρατού, εκλογές και δημοψήφισμα για το πολιτειακό. Προβλέπεται αμνηστία για πολιτικά αδικήματα, όχι όμως για πράξεις που χαρακτηρίζονται κοινά εγκλήματα. Αυτό το νομικό άνοιγμα θα χρησιμοποιηθεί για διώξεις πολλών πρώην αντιστασιακών.

Η παράδοση του κύριου οπλισμού του ΕΛΑΣ ολοκληρώνεται, αλλά η πολιτική ομαλότητα δεν ακολουθεί. Αστυνομία, Εθνοφυλακή και δεξιές ένοπλες ομάδες καταδιώκουν μέλη και υποστηρικτές του ΕΑΜ. Δολοφονίες, ξυλοδαρμοί, βασανισμοί, βιασμοί, συλλήψεις και καταστροφές περιουσίας καταγράφονται σε πολλές περιοχές. Η ιστοριογραφία χρησιμοποιεί τον όρο «Λευκή Τρομοκρατία» για αυτή την αντικομμουνιστική βία, κρατική και παρακρατική.

Ο όρος δεν σημαίνει ότι κάθε καταγγελία έχει επιβεβαιωθεί ή ότι δεν σημειώνεται και βία από αριστερές ομάδες. Σημαίνει ότι, μετά τη Βάρκιζα, η βία εναντίον της Αριστεράς αποκτά μεγάλη έκταση και συχνά μένει ατιμώρητη. Οι αριθμοί που δημοσιεύει το ΕΑΜ είναι πολύτιμοι αλλά προέρχονται από εμπλεκόμενη πλευρά, άλλες πηγές χρησιμοποιούν διαφορετικές περιόδους και κατηγορίες. Δεν μετατρέπουμε έναν κομματικό πίνακα σε τελικό απολογισμό.

Η κυβερνητική αστάθεια συνεχίζεται. Τον Απρίλιο ο Πλαστήρας αντικαθίσταται από τον Πέτρο Βούλγαρη. Από τον Οκτώβριο ως τον Νοέμβριο ακολουθούν κυβέρνηση υπό τον ίδιο τον Αντιβασιλέα Δαμασκηνό και κυβέρνηση Παναγιώτη Κανελλόπουλου. Στις 22 Νοεμβρίου πρωθυπουργός γίνεται ο Θεμιστοκλής Σοφούλης. Ο βασιλιάς Γεώργιος ο δεύτερος παραμένει εκτός χώρας, ενώ το πολιτειακό υποτίθεται ότι θα κριθεί με δημοψήφισμα.

Την ίδια ώρα η επιβίωση είναι καθημερινό πρόβλημα. Η κατοχή έχει αφήσει κατεστραμμένες μεταφορές, ελλείψεις, πληθωρισμό και εκατοντάδες χιλιάδες ανθρώπους που χρειάζονται βοήθεια. Η ΟΥΝΡΑ διανέμει τρόφιμα, φάρμακα, ζώα και εξοπλισμό. Η βοήθεια είναι κρίσιμη, αλλά δεν αποτελεί από μόνη της ανασυγκρότηση: η παραγωγή, η διοίκηση και το νόμισμα παραμένουν εύθραυστα, ενώ η ανασφάλεια εμποδίζει την επιστροφή στην ύπαιθρο.

Η μετάβαση από την Κατοχή περιλαμβάνει και το ζήτημα της συνεργασίας με τον κατακτητή. Δίκες δοσιλόγων γίνονται, όμως οι εκκαθαρίσεις είναι άνισες και η επάνδρωση του αντικομμουνιστικού κράτους επιτρέπει σε ορισμένους πρώην συνεργάτες ή μέλη των Ταγμάτων Ασφαλείας να επιστρέψουν σε ένοπλους και διοικητικούς μηχανισμούς. Αυτό δεν σημαίνει ότι όλος ο κυβερνητικός στρατός αποτελείται από δοσίλογους. Σημαίνει ότι η περιορισμένη λογοδοσία υπονομεύει την εμπιστοσύνη των αριστερών στη μεταπολεμική τάξη.

Το ΚΚΕ, με γενικό γραμματέα ξανά τον Νίκο Ζαχαριάδη, βρίσκεται μπροστά σε στρατηγικό δίλημμα: συμμετοχή στους θεσμούς ή επιστροφή στα όπλα. Η ηγεσία του και ο συνασπισμός της Αριστεράς αποφασίζουν αποχή από τις εκλογές, θεωρώντας ότι δεν υπάρχουν συνθήκες ελεύθερης ψήφου. Κεντρώες δυνάμεις συμμετέχουν, παρότι επίσης καταγγέλλουν βία και πιέσεις.

Οι εκλογές γίνονται στις 31 Μαρτίου 1946 υπό διεθνή παρακολούθηση. Η Ηνωμένη Παράταξις Εθνικοφρόνων, με κυρίαρχο το Λαϊκό Κόμμα, κερδίζει καθαρά. Η αποχή της Αριστεράς δεν επιτρέπει να μετρηθεί με ακρίβεια η εκλογική της δύναμη. Η διεθνής αποστολή κρίνει ότι οι εκλογές αποτυπώνουν γενικά τη βούληση όσων ψήφισαν, αλλά καταγράφει ατέλειες και ένα περιβάλλον φόβου. Συνεπώς, ούτε «άψογες» ούτε απλώς «ανύπαρκτες» εκλογές.

Τη νύχτα πριν από την ψηφοφορία, ένοπλοι επιτίθενται στον σταθμό Χωροφυλακής στο Λιτόχωρο. Το γεγονός χρησιμοποιείται συχνά ως συμβατική έναρξη του Εμφυλίου. Η ένοπλη κλιμάκωση, όμως, έχει προϊστορία: μικρές ομάδες καταδιωκόμενων αριστερών έχουν ήδη επιστρέψει στα βουνά και η βία της προηγούμενης χρονιάς δεν έχει σταματήσει.

Μετά μια σύντομη υπηρεσιακή κυβέρνηση Παναγιώτη Πουλίτσα, ο Κωνσταντίνος Τσαλδάρης αναλαμβάνει πρωθυπουργός στις 18 Απριλίου. Την 1η Σεπτεμβρίου διεξάγεται δημοψήφισμα για την επιστροφή του Γεωργίου. Το επίσημο αποτέλεσμα δίνει μεγάλη πλειοψηφία υπέρ της επιστροφής. Οι συμμαχικοί παρατηρητές διαπιστώνουν πιέσεις, προβληματικούς καταλόγους και ατμόσφαιρα εκφοβισμού, αλλά εκτιμούν ότι υπήρχε πραγματική πλειοψηφία υπέρ της μοναρχίας. Το ακριβές ποσοστό δεν πρέπει να εξισώνεται με αδιαμφισβήτητη κοινωνική συναίνεση.

Ο Γεώργιος επιστρέφει στα τέλη Σεπτεμβρίου και η Αντιβασιλεία λήγει. Στο μεταξύ οι αντάρτικες ομάδες πυκνώνουν. Τον Οκτώβριο συγκροτείται Γενικό Αρχηγείο και καθιερώνεται η ονομασία Δημοκρατικός Στρατός Ελλάδας, με κεντρικό στρατιωτικό πρόσωπο τον Μάρκο Βαφειάδη. Ο ΔΣΕ επιδιώκει έλεγχο ορεινών περιοχών και πλήττει σταθμούς, μεταφορές και μικρές πόλεις. Η κυβέρνηση απαντά με στρατιωτικές επιχειρήσεις, συλλήψεις και έκτακτα μέτρα.

Η επέκταση του αντάρτικου δεν είναι μόνο αποτέλεσμα καταδίωξης. Από το 1946 η ηγεσία του ΚΚΕ μετακινείται σταδιακά προς οργανωμένη κατάληψη εξουσίας, παρότι η ακριβής στιγμή της τελικής απόφασης συζητείται ακόμη από τους ιστορικούς. Παράλληλα, πολλοί μαχητές μπαίνουν στον ΔΣΕ επειδή διώκονται, άλλοι στρατολογούνται με πολιτική πεποίθηση και άλλοι υπό πίεση. Η ίδια οργάνωση μπορεί να περιλαμβάνει ταυτόχρονα ιδεολογική στράτευση, ανάγκη αυτοπροστασίας και καταναγκασμό.

Την 1η Απριλίου 1947 ο Γεώργιος ο δεύτερος πεθαίνει και τον διαδέχεται ο αδελφός του, Παύλος. Πρωθυπουργός είναι από τον Ιανουάριο ο Δημήτριος Μάξιμος, επικεφαλής ευρύτερου κυβερνητικού συνασπισμού. Τον Αύγουστο επιστρέφει για λίγες ημέρες ο Τσαλδάρης και στις 7 Σεπτεμβρίου σχηματίζεται κυβέρνηση συνεργασίας υπό τον Σοφούλη.

Η Βρετανία δηλώνει ότι δεν μπορεί πλέον να σηκώνει το βάρος της βοήθειας προς την Ελλάδα. Στις 12 Μαρτίου ο πρόεδρος Χάρι Τρούμαν ζητεί από το Κογκρέσο οικονομική και στρατιωτική ενίσχυση για την Ελλάδα και την Τουρκία. Το Δόγμα Τρούμαν εντάσσει τον ελληνικό πόλεμο στην πρώιμη αντιπαράθεση του Ψυχρού Πολέμου. Αμερικανοί σύμβουλοι, χρήματα και υλικό αναδιαμορφώνουν σταδιακά τον κυβερνητικό στρατό και δίνουν στην Ουάσιγκτον μεγάλη επιρροή στην οικονομική και στρατιωτική πολιτική.

Ο ΔΣΕ, από την άλλη πλευρά, χρησιμοποιεί ασφαλή περάσματα και δέχεται υλική βοήθεια από τη Γιουγκοσλαβία, την Αλβανία και τη Βουλγαρία, με σημαντικότερο δίαυλο τη Γιουγκοσλαβία. Η Σοβιετική Ένωση υποστηρίζει πολιτικά το κομμουνιστικό στρατόπεδο, αλλά δεν στέλνει στρατό στην Ελλάδα. Η ξένη παρέμβαση είναι πραγματική και στις δύο πλευρές, όχι όμως ίδια σε κλίμακα, μορφή ή άμεσο έλεγχο.

Το κράτος επεκτείνει τα στρατόπεδα και τις διοικητικές εκτοπίσεις. Η Μακρόνησος λειτουργεί από το 1947 ως τόπος κράτησης και ιδεολογικής «αναμόρφωσης» στρατιωτών και αργότερα πολιτών. Η Ικαρία, η Γυάρος, η Χίος και το Τρίκερι συνδέονται με εξορίες και φυλακίσεις. Στο Τρίκερι συγκεντρώνονται πολλές γυναίκες, συχνά όχι για αποδεδειγμένη ένοπλη δράση αλλά για συγγένεια, υποστήριξη ή πολιτική ταυτότητα.

Τον Δεκέμβριο ο ΔΣΕ ανακοινώνει Προσωρινή Δημοκρατική Κυβέρνηση με πρωθυπουργό τον Μάρκο Βαφειάδη. Καμία χώρα δεν την αναγνωρίζει διπλωματικά. Η κυβέρνηση της Αθήνας απαντά με τον Αναγκαστικό Νόμο πεντακόσια εννέα, που θέτει εκτός νόμου το ΚΚΕ και οργανώσεις οι οποίες θεωρούνται ότι επιδιώκουν βίαιη ανατροπή. Η παρανομία, τα στρατοδικεία και οι θανατικές καταδίκες γίνονται σταθερά εργαλεία του κράτους.

Οι εκτελέσεις δεν αποδίδονται με έναν αριθμό. Άλλο είναι οι εκτελεσμένοι μετά από στρατοδικείο, άλλο οι δολοφονημένοι χωρίς δίκη, άλλο οι νεκροί μάχης και άλλο οι θάνατοι σε κράτηση. Οι πηγές διαφέρουν ως προς το πότε αρχίζει και τελειώνει η μέτρηση και αν περιλαμβάνει ποινικούς, πολιτικούς ή καταδικασμένους για ένοπλη δράση. Στην αφήγηση κρατούμε τις κατηγορίες χωριστές.

Στα τέλη Δεκεμβρίου του 1947 ο ΔΣΕ επιτίθεται στην Κόνιτσα, με στόχο μια πόλη που θα μπορούσε να λειτουργήσει ως έδρα της προσωρινής κυβέρνησης. Η επίθεση αποκρούεται από τον κυβερνητικό στρατό. Η αποτυχία δείχνει το όριο ανάμεσα σε επιτυχημένο ορεινό ανταρτοπόλεμο και στην κατάληψη και διατήρηση αστικού κέντρου. Ταυτόχρονα ενισχύει στην Αθήνα την πεποίθηση ότι ο πόλεμος απαιτεί μαζικότερο στρατό και βαθύτερη αμερικανική συνδρομή.

Από τον Ιούνιο ως τον Αύγουστο η επιχείρηση «Κορωνίς» επιδιώκει να περικυκλώσει τον κύριο όγκο του ΔΣΕ στον Γράμμο. Οι αντάρτες υφίστανται βαριές απώλειες, αλλά διαφεύγουν προς το Βίτσι και ανασυγκροτούνται. Οι αριθμοί νεκρών, τραυματιών, αιχμαλώτων και λιποτακτών στις στρατιωτικές ανακοινώσεις δεν είναι πάντοτε συγκρίσιμοι. Δεν τους αθροίζουμε σε ένα εντυπωσιακό σύνολο.

Η μάχη διεξάγεται και πάνω στους άμαχους πληθυσμούς. Η κυβέρνηση εκκενώνει χωριά ή συγκεντρώνει κατοίκους σε ελεγχόμενους οικισμούς, δηλώνοντας ότι τους προστατεύει και στερεί από τον ΔΣΕ εφόδια και στρατολογία. Το αποτέλεσμα είναι μαζικός εσωτερικός εκτοπισμός, εγκατάλειψη καλλιεργειών και εξάρτηση από κρατική ή διεθνή βοήθεια. Ο ΔΣΕ επιβάλλει στρατολογία, επιτάξεις και μετακινήσεις στις περιοχές όπου κυριαρχεί. Η δυνατότητα ελεύθερης επιλογής συχνά είναι ελάχιστη.

Ιδιαίτερα φορτισμένο είναι το ζήτημα των παιδιών. Ο ΔΣΕ μεταφέρει χιλιάδες παιδιά σε χώρες της Ανατολικής Ευρώπης, παρουσιάζοντας την πράξη ως προστασία από τον πόλεμο. Η κυβέρνηση μιλά για «παιδομάζωμα» και οργανώνει τις Παιδοπόλεις υπό την εποπτεία της βασίλισσας Φρειδερίκης. Και στα δύο συστήματα συνυπάρχουν διάσωση, πολιτική διαπαιδαγώγηση, οικογενειακή συναίνεση σε ορισμένες περιπτώσεις και εξαναγκασμός σε άλλες. Οι αριθμοί και οι συνθήκες δεν είναι ενιαίοι.

Οι γυναίκες δεν είναι μόνο άμαχες ή συγγενείς μαχητών. Στον ΔΣΕ υπηρετούν ως μαχήτριες, νοσοκόμες, σύνδεσμοι και πολιτικά στελέχη, σε ποσοστά που αυξάνονται όσο στενεύει η δεξαμενή στρατολόγησης. Στην κυβερνητική πλευρά εργάζονται σε υγειονομικές, διοικητικές και οργανώσεις πρόνοιας, ενώ γυναίκες της υπαίθρου στηρίζουν οικογένειες μέσα στον εκτοπισμό. Η συμμετοχή δεν αναιρεί την καταναγκαστική στρατολόγηση ή την έμφυλη βία.

Στις πόλεις, η άφιξη εκτοπισμένων αυξάνει την πίεση στη στέγη, στην εργασία και στις υπηρεσίες. Στα χωριά, νάρκες, καμένες υποδομές, απουσία ζώων και φόβος νέας επίθεσης δυσκολεύουν τη σπορά και την επιστροφή. Οι άνθρωποι δεν χωρίζονται απλά σε δύο στρατούς: υπάρχουν χήρες, ορφανά, ανάπηροι, οικογένειες με μέλη και στις δύο πλευρές και μειονοτικές κοινότητες που αντιμετωπίζουν ιδιαίτερη καχυποψία. Η «ανασυγκρότηση» αρχίζει ενώ ο κοινωνικός ιστός εξακολουθεί να διαλύεται.

Στη δυτική και κεντρική Μακεδονία, μέρος των σλαβόφωνων κατοίκων εντάσσεται στον ΔΣΕ, άλλο μέρος παραμένει ουδέτερο ή υπηρετεί την κυβέρνηση και πολλοί προσπαθούν απλώς να επιβιώσουν. Η πολιτική του ΚΚΕ για το μακεδονικό ζήτημα αλλάζει και το 1949 η θέση υπέρ της εθνικής αποκατάστασης των «Μακεδόνων» προκαλεί αντιδράσεις ακόμη και μέσα στην Αριστερά. Δεν ταυτίζουμε γλώσσα, εθνική ταυτότητα και πολιτική στράτευση. Μετά την ήττα, πολλοί από όσους περνούν τα σύνορα προέρχονται από αυτές τις κοινότητες.

Στις αρχές του 1949 ο στρατηγός Αλέξανδρος Παπάγος αναλαμβάνει αρχιστράτηγος. Ο κυβερνητικός στρατός εκκαθαρίζει τις ισχυρές εστίες του ΔΣΕ στην Πελοπόννησο και στρέφεται προς τη Μακεδονία. Στο αντίπαλο στρατόπεδο, ο Ζαχαριάδης παραμερίζει τον Βαφειάδη και επιμένει σε περισσότερο συμβατική άμυνα, παρότι ο ΔΣΕ μειονεκτεί σε αεροπορία, πυροβολικό και εφεδρείες.

Η ρήξη Τίτο και Στάλιν αλλάζει αποφασιστικά το εξωτερικό περιβάλλον. Η σχέση του ΚΚΕ με τη γιουγκοσλαβική ηγεσία επιδεινώνεται και τον Ιούλιο του 1949 τα γιουγκοσλαβικά σύνορα κλείνουν για τον ΔΣΕ. Παραμένουν περάσματα προς Αλβανία και Βουλγαρία, αλλά χάνεται ο σημαντικότερος χώρος ανεφοδιασμού, νοσηλείας και υποχώρησης.

Τον Αύγουστο η επιχείρηση «Πυρσός» πλήττει διαδοχικά τις θέσεις στο Βίτσι και στον Γράμμο. Ο κυβερνητικός στρατός χρησιμοποιεί συντριπτική υπεροχή πυρός, αεροπορία και αμερικανικό υλικό. Ως το τέλος του μήνα οι κύριες δυνάμεις του ΔΣΕ έχουν ηττηθεί και όσοι μπορούν περνούν στην Αλβανία. Δεν πρόκειται για εξαφάνιση κάθε ένοπλης ομάδας μέσα σε μία ημέρα, αλλά για το τέλος της δυνατότητας του ΔΣΕ να διεξάγει πόλεμο στρατού.

Οι απώλειες του Εμφυλίου δεν χωρούν σε έναν ασφαλή αριθμό. Οι στρατιωτικοί πίνακες χρησιμοποιούν διαφορετικά όρια για νεκρούς μάχης, τραυματίες, αγνοουμένους, αιχμαλώτους και λιποτάκτες. Οι άμαχοι πεθαίνουν από εκτελέσεις, αντίποινα, νάρκες, βομβαρδισμούς, ασθένεια και κακουχίες. Άλλο μέγεθος είναι οι εσωτερικά εκτοπισμένοι, άλλο όσοι περνούν στις ανατολικές χώρες και άλλο τα παιδιά που απομακρύνονται. Κάθε αριθμός χρειάζεται κατηγορία, περίοδο και πηγή.

Στις 30 Ιουνίου, μετά τον θάνατο του Σοφούλη, πρωθυπουργός γίνεται ο Αλέξανδρος Διομήδης. Στις 16 Οκτωβρίου, η ηγεσία του ΚΚΕ ανακοινώνει ότι ο ΔΣΕ θέτει «το όπλο παρά πόδα». Η διατύπωση δηλώνει παύση και όχι πολιτική συμφιλίωση ή τυπική συνθήκη ειρήνης. Το ΚΚΕ παραμένει παράνομο, χιλιάδες άνθρωποι βρίσκονται στη φυλακή, στην εξορία ή εκτός Ελλάδας και οι εκτελέσεις δεν σταματούν αμέσως.

Στις 31 Δεκεμβρίου 1949, αρχηγός του κράτους είναι ο Παύλος και πρωθυπουργός ο Διομήδης. Η κυβέρνηση έχει κερδίσει στρατιωτικά, με καθοριστική αμερικανική υποστήριξη. Ο ΔΣΕ έχει ηττηθεί, ενώ οι μαχητές και πολιτικοί πρόσφυγες που πέρασαν τα σύνορα αρχίζουν μια μακρά εξορία. Η χώρα διαθέτει πλέον μεγαλύτερη εξωτερική χρηματοδότηση και σχέδιο ανασυγκρότησης, αλλά και κατεστραμμένη ύπαιθρο, βαθιά φτώχεια και αυστηρό αντικομμουνιστικό κράτος. Η ψήφος, η εργασία στο Δημόσιο, το πιστοποιητικό κοινωνικών φρονημάτων και η δυνατότητα επιστροφής δεν λειτουργούν με τους ίδιους όρους για νικητές και ηττημένους.

Η Βάρκιζα δεν «οδήγησε μόνη της» αναπόφευκτα στον Εμφύλιο. Η αποτυχία προστασίας των πολιτικών δικαιωμάτων, η Λευκή Τρομοκρατία, η αποχή του 1946, η επιλογή του ΚΚΕ να κλιμακώσει τον ένοπλο αγώνα, η κρατική καταστολή και η ξένη παρέμβαση δημιούργησαν διαδοχικά σημεία καμπής. Η αναγνώριση της ασυμμετρίας ισχύος δεν αθωώνει απαγωγές, καταναγκαστική στρατολογία ή εκτελέσεις από τον ΔΣΕ. Και η αναγνώριση αυτών των πράξεων δεν δικαιολογεί βασανιστήρια, παρακρατική βία, ανελεύθερα μέτρα ή συλλογική τιμωρία από το κράτος.

Στο επόμενο επεισόδιο, από το 1950 ως το 1966, θα δούμε πώς η ανασυγκρότηση, η ένταξη στο δυτικό στρατόπεδο, η μετανάστευση και οι πολιτικές πληγές του Εμφυλίου διαμόρφωσαν τη μεταπολεμική Ελλάδα.