Κατοχή, Αντίσταση και Απελευθέρωση

Επεισόδιο δέκατο τρίτο.

Καλώς ήρθατε σε ένα ακόμη επεισόδιο της σειράς «Η Ιστορία της Ελλάδας, από το 1800 έως σήμερα».

Στο προηγούμενο επεισόδιο φτάσαμε έως το τέλος του 1940. Η δικτατορία της τετάρτης Αυγούστου παρέμενε στην εξουσία, ο βασιλιάς Γεώργιος ο δεύτερος ήταν αρχηγός του κράτους και ο ελληνικός στρατός, έχοντας αποκρούσει την ιταλική εισβολή, πολεμούσε ήδη μέσα στην Αλβανία.

Στις 29 Ιανουαρίου πεθαίνει ο Ιωάννης Μεταξάς. Ο βασιλιάς διορίζει πρωθυπουργό τον τραπεζίτη Αλέξανδρο Κορυζή. Το αυταρχικό καθεστώς δεν καταργείται, ενώ η Βρετανία στέλνει εκστρατευτικό σώμα, καθώς η γερμανική παρουσία στα Βαλκάνια αυξάνεται.

Στις 6 Απριλίου η Γερμανία επιτίθεται ταυτόχρονα στην Ελλάδα και τη Γιουγκοσλαβία. Οι οχυρώσεις της Γραμμής Μεταξά αντιστέκονται σε αρκετά σημεία, αλλά η γερμανική προέλαση μέσω Γιουγκοσλαβίας παρακάμπτει την κύρια ελληνική άμυνα. Ο στρατός στην Αλβανία κινδυνεύει πλέον να αποκοπεί.

Ο Κορυζής πεθαίνει στις 18 Απριλίου, οι συνθήκες καταγράφονται επισήμως ως αυτοκτονία. Μετά από σύντομη κυβερνητική κρίση, ο Εμμανουήλ Τσουδερός αναλαμβάνει πρωθυπουργός στις είκοσι μία. Στις 23 Απριλίου υπογράφεται ανακωχή με τις δυνάμεις του Άξονα από τη στρατιωτική ηγεσία του μετώπου, χωρίς εξουσιοδότηση της κυβέρνησης.

Στις 27 Απριλίου οι γερμανικές δυνάμεις εισέρχονται στην Αθήνα. Ο βασιλιάς και η κυβέρνηση έχουν μετακινηθεί στην Κρήτη. Η Μάχη της Κρήτης, από τις 20 Μαΐου έως την 1η Ιουνίου, περιλαμβάνει μαζική γερμανική αεραπόβαση, συμμαχική άμυνα και αυθόρμητη συμμετοχή κατοίκων. Η γερμανική νίκη συνοδεύεται αμέσως από αντίποινα εναντίον αμάχων.

Ο Γεώργιος και η κυβέρνηση Τσουδερού καταφεύγουν τελικά στη Μέση Ανατολή και κατόπιν λειτουργούν μεταξύ Καΐρου και Λονδίνου. Διατηρούν τη διεθνή αναγνώριση και ελέγχουν τις ελληνικές ένοπλες δυνάμεις που συνεχίζουν τον πόλεμο στο πλευρό των Συμμάχων. Η πολιτική τους νομιμοποίηση στο εσωτερικό, ωστόσο, αμφισβητείται λόγω της σύνδεσής τους με το καθεστώς Μεταξά και της μακράς απουσίας τους.

Στην κατεχόμενη Αθήνα, οι αρχές του Άξονα εγκαθιστούν κυβέρνηση υπό τον στρατηγό Γεώργιο Τσολάκογλου στις 30 Απριλίου. Δεν είναι συνέχεια της ελεύθερης κυβέρνησης ούτε κυβέρνηση με δημοκρατική εντολή. Διοικεί υπό την εξουσία των κατακτητών και γι’ αυτό εδώ χαρακτηρίζεται κατοχική κυβέρνηση συνεργασίας.

Η χώρα διαιρείται σε γερμανική, ιταλική και βουλγαρική ζώνη. Η Γερμανία κρατά στρατηγικές περιοχές, ανάμεσά τους τη Θεσσαλονίκη, τον Πειραιά, τμήματα της Κρήτης και νησιά. Η Ιταλία ελέγχει το μεγαλύτερο μέρος της ηπειρωτικής χώρας και πολλά νησιά. Η Βουλγαρία καταλαμβάνει την ανατολική Μακεδονία και τη δυτική Θράκη, όπου εφαρμόζει πολιτική ενσωμάτωσης και εκβουλγαρισμού. Οι ζώνες δεν είναι στατικές και θα αλλάξουν μετά την ιταλική συνθηκολόγηση.

Τον Σεπτέμβριο του 1941 ξεσπά εξέγερση γύρω από τη Δράμα. Η βουλγαρική καταστολή επεκτείνεται σε πόλεις και χωριά και σκοτώνει χιλιάδες ανθρώπους, αλλά οι ακριβείς αριθμοί διαφέρουν σημαντικά στις πηγές. Η βία και οι διοικητικές πιέσεις προκαλούν μεγάλη φυγή πληθυσμού προς τις άλλες ζώνες κατοχής.

Επιτάξεις τροφίμων και πρώτων υλών, έξοδα κατοχής, κατάρρευση μεταφορών, πληθωρισμός, μαύρη αγορά και ο συμμαχικός αποκλεισμός συνθέτουν την επισιτιστική καταστροφή. Τον χειμώνα του 1941 προς το 1942, η πείνα πλήττει ιδιαίτερα την Αθήνα, τον Πειραιά και εξαρτημένα από εισαγωγές νησιά.

Οι νεκροί είναι δεκάδες χιλιάδες, αλλά δεν υπάρχει ενιαίος ασφαλής πανελλαδικός αριθμός. Οι ληξιαρχικές καταγραφές είναι άνισες, οι μεταγενέστερες εκτιμήσεις χρησιμοποιούν διαφορετικές περιόδους και άλλες μετρούν μόνο άμεσο υποσιτισμό ενώ άλλες και συναφείς ασθένειες. Η πείνα δεν οφείλεται σε μία μόνο αιτία: οι πολιτικές λεηλασίας του Άξονα είναι καθοριστικές, μαζί με τον αποκλεισμό και τη διάλυση της οικονομίας.

Από το φθινόπωρο του 1941 αρχίζουν αποστολές βοήθειας μέσω του τουρκικού Ερυθρού Ημισελήνου και του Διεθνούς Ερυθρού Σταυρού. Το 1942 η χαλάρωση του αποκλεισμού επιτρέπει συστηματικότερες μεταφορές τροφίμων υπό ουδέτερη εποπτεία. Η βοήθεια περιορίζει τη θνησιμότητα, δεν καταργεί όμως την έλλειψη και τις μεγάλες τοπικές ανισότητες.

Η επιβίωση εξαρτάται επίσης από οικογενειακά και τοπικά δίκτυα, συσσίτια, ανταλλαγή αντικειμένων με τρόφιμα και μετακινήσεις προς την ύπαιθρο. Δεν πλήττονται όλοι το ίδιο: όσοι διαθέτουν πρόσβαση σε παραγωγή, χρήμα ή δίκτυα προστασίας έχουν περισσότερες πιθανότητες. Παιδιά, ηλικιωμένοι, φτωχοί των πόλεων και κάτοικοι απομονωμένων νησιών βρίσκονται συχνά στην πιο επισφαλή θέση.

Η αντίσταση παίρνει πολλές μορφές: απόκρυψη στρατιωτών, παράνομος Τύπος, πληροφορίες προς τους Συμμάχους, απεργίες, σαμποτάζ και ένοπλη δράση. Η αφαίρεση της ναζιστικής σημαίας από την Ακρόπολη από τον Μανώλη Γλέζο και τον Απόστολο Σάντα, τη νύχτα της τριάντα προς 31 Μαΐου 1941, γίνεται πρώιμο σύμβολο.

Τον Σεπτέμβριο ιδρύεται το Εθνικό Απελευθερωτικό Μέτωπο, με κεντρική δύναμη το Κομμουνιστικό Κόμμα και συμμετοχή μικρότερων αριστερών κομμάτων. Τον Φεβρουάριο του 1942 συγκροτείται ο Ελληνικός Λαϊκός Απελευθερωτικός Στρατός, ο ΕΛΑΣ. Παράλληλα αναπτύσσονται ο ΕΔΕΣ του Ναπολέοντα Ζέρβα, η ΕΚΚΑ του Δημητρίου Ψαρρού και πολλές μικρότερες οργανώσεις. Δεν έχουν κοινή ιδεολογία, ίση ισχύ ή ενιαία διοίκηση.

Το ΕΑΜ εξελίσσεται στη μαζικότερη οργάνωση, συνδέοντας την εθνική απελευθέρωση με κοινωνική και πολιτική αλλαγή. Ο ΕΔΕΣ ξεκινά με δημοκρατικό και αντιμοναρχικό πρόγραμμα, αλλά αναπτύσσει διαφορετική σχέση με τη βρετανική πολιτική και δρα κυρίως στην Ήπειρο. Η ΕΚΚΑ προβάλλει επίσης δημοκρατικό προσανατολισμό και συγκροτεί το 5/42 Σύνταγμα. Οι ταυτότητες και οι συμμαχίες τους μεταβάλλονται μέσα στην Κατοχή.

Στις 25 Νοεμβρίου 1942, ομάδες του ΕΛΑΣ και του ΕΔΕΣ, με βρετανούς σαμποτέρ, ανατινάζουν τη γέφυρα του Γοργοποτάμου. Η επιχείρηση διακόπτει προσωρινά μια σημαντική σιδηροδρομική γραμμή και γίνεται το γνωστότερο παράδειγμα κοινής δράσης. Δεν ακυρώνει τον πολιτικό ανταγωνισμό που ήδη υπάρχει ανάμεσα στις οργανώσεις.

Έξω από την κατεχόμενη χώρα, ελληνικά πολεμικά πλοία, εμπορικά πληρώματα και στρατιωτικές μονάδες συνεχίζουν να πολεμούν με τους Συμμάχους. Ελληνική ταξιαρχία συμμετέχει το 1942 στη δεύτερη μάχη του Ελ Αλαμέιν. Η πολεμική προσπάθεια του εξωτερικού είναι διακριτή από την Αντίσταση στο εσωτερικό, αλλά και οι δύο ανήκουν στην ελληνική συμμετοχή στον συμμαχικό πόλεμο.

Τον Δεκέμβριο του 1942 τον Τσολάκογλου διαδέχεται στην κατοχική κυβέρνηση ο Κωνσταντίνος Λογοθετόπουλος. Η πραγματική εξουσία παραμένει στους κατακτητές. Κρατικοί μηχανισμοί, αστυνομικές υπηρεσίες και μεμονωμένοι αξιωματούχοι συμμετέχουν σε διαφορετικό βαθμό στη συνεργασία, ενώ άλλοι βοηθούν διωκομένους ή συνδέονται με την Αντίσταση. Η κοινωνική πραγματικότητα δεν χωρά σε έναν ενιαίο χαρακτηρισμό για όλους τους δημοσίους υπαλλήλους.

Τον Μάρτιο του 1943, μαζική απεργία και διαδηλώσεις στην Αθήνα συμβάλλουν στη ματαίωση σχεδίων πολιτικής επιστράτευσης εργατών για τη Γερμανία. Τον Απρίλιο, ο Ιωάννης Ράλλης αναλαμβάνει την τρίτη κατοχική κυβέρνηση και οργανώνει τα Τάγματα Ασφαλείας. Οι μονάδες αυτές πολεμούν κυρίως το ΕΑΜ–ΕΛΑΣ και συνεργάζονται επιχειρησιακά με τις γερμανικές αρχές.

Οι τρεις κατοχικοί πρωθυπουργοί δεν έχουν ίδιο υπόβαθρο ή ακριβώς ίδια πολιτική, αλλά υπηρετούν μέσα σε κοινό πλαίσιο εξάρτησης από τον Άξονα. Η συμμετοχή τους δεν εξισώνεται με τη συνταγματική και διεθνή θέση της κυβέρνησης εξωτερικού. Ταυτόχρονα, η νόμιμη συνέχεια δεν συνεπάγεται ότι η εξόριστη κυβέρνηση εκπροσωπεί χωρίς αμφισβήτηση όλες τις πολιτικές δυνάμεις μέσα στη χώρα.

Την ίδια χρονιά κορυφώνεται η εξόντωση της μεγαλύτερης εβραϊκής κοινότητας της χώρας. Στη Θεσσαλονίκη έχουν προηγηθεί ο δημόσιος εξευτελισμός και η καταναγκαστική εργασία των ανδρών στην πλατεία Ελευθερίας, η λεηλασία περιουσιών, η καταστροφή του νεκροταφείου, ο κίτρινος αστέρας και ο εγκλεισμός σε συνοικίες. Από τις 15 Μαρτίου έως τον Αύγουστο του 1943, περισσότεροι από 40.000 Εβραίοι εκτοπίζονται κυρίως στο Άουσβιτς–Μπίρκεναου. Οι περισσότεροι δολοφονούνται.

Στη βουλγαρική ζώνη, περίπου 4.200 Εβραίοι της ανατολικής Μακεδονίας και Θράκης συλλαμβάνονται από βουλγαρικές αρχές τον Μάρτιο του 1943, παραδίδονται στους Γερμανούς και μεταφέρονται στην Τρεμπλίνκα. Σχεδόν κανείς δεν επιβιώνει. Η διάσωση των Εβραίων με βουλγαρική υπηκοότητα στην προπολεμική Βουλγαρία δεν επεκτείνεται στους Εβραίους των κατεχόμενων ελληνικών περιοχών.

Η τύχη των κοινοτήτων διαφέρει. Στην ιταλική ζώνη οι διώξεις καθυστερούν και στην Αθήνα περισσότεροι βρίσκουν δυνατότητες διαφυγής ή απόκρυψης, με βοήθεια δικτύων, πλαστών εγγράφων, κληρικών, αντιστασιακών και απλών πολιτών. Αυτό δεν σημαίνει καθολική προστασία ούτε εξαλείφει περιπτώσεις συνεργασίας, καταδοτών και ιδιοποίησης εβραϊκών περιουσιών.

Τον Σεπτέμβριο η Ιταλία συνθηκολογεί. Οι Γερμανοί καταλαμβάνουν τις πρώην ιταλικές ζώνες και αφοπλίζουν ιταλικές μονάδες, στην Κεφαλονιά εκτελούν μαζικά άνδρες της μεραρχίας Άκουι μετά τη σύγκρουση. Για τον άμαχο πληθυσμό, η γερμανική επέκταση σημαίνει εντονότερα αντίποινα και, για τις εβραϊκές κοινότητες, άμεση απειλή εκτοπισμού.

Οι επιχειρήσεις κατά ανταρτών συνοδεύονται από συλλογικές τιμωρίες, πυρπολήσεις χωριών, ομηρίες και εκτελέσεις. Το Κομμένο τον Αύγουστο και τα Καλάβρυτα τον Δεκέμβριο του 1943 είναι δύο από τα πιο γνωστά παραδείγματα. Οι αριθμοί θυμάτων διαφέρουν σε ορισμένες πηγές, η αβεβαιότητα στην ακριβή καταμέτρηση δεν αλλάζει τον χαρακτήρα των πράξεων ως εγκλημάτων κατά αμάχων.

Από το φθινόπωρο του 1943, ο ΕΛΑΣ και ο ΕΔΕΣ συγκρούονται και μεταξύ τους, ενώ συνεχίζεται η Κατοχή. Τον Απρίλιο του 1944, δυνάμεις του ΕΛΑΣ διαλύουν το 5/42 Σύνταγμα Ευζώνων της ΕΚΚΑ και ο Δημήτριος Ψαρρός σκοτώνεται αφού έχει αιχμαλωτιστεί, σύμφωνα με την επικρατέστερη τεκμηρίωση. Οι ακριβείς συνθήκες και η αλυσίδα εντολών παραμένουν αντικείμενο διαφωνίας. Η Αντίσταση είναι ταυτόχρονα αγώνας κατά του Άξονα και πεδίο σύγκρουσης για τη μεταπολεμική εξουσία.

Η εμφύλια σύγκρουση δεν καταργεί τη συνεχιζόμενη αντιστασιακή δράση ούτε επιτρέπει να παρουσιαστούν όλες οι οργανώσεις ως ίδιες. Αναγκάζει όμως χωριά και οικογένειες να αντιμετωπίζουν ταυτόχρονα κατακτητές, αντιστασιακές επιστρατεύσεις, δίκτυα συνεργασίας και τοπικές αντεκδικήσεις. Προσωπικές διαφορές και αγώνες για πόρους συχνά συνδέονται με την ιδεολογική σύγκρουση.

Τον Μάρτιο του 1944 το ΕΑΜ συγκροτεί την Πολιτική Επιτροπή Εθνικής Απελευθέρωσης, την ΠΕΕΑ, γνωστή ως «κυβέρνηση του βουνού». Πρώτος πρόεδρός της είναι ο Ευριπίδης Μπακιρτζής και από τον Απρίλιο ο Αλέξανδρος Σβώλος. Η ΠΕΕΑ διοικεί περιοχές που ελέγχει η Αντίσταση, αλλά δεν αντικαθιστά διεθνώς την κυβέρνηση εξωτερικού.

Στις εκλογές που οργανώνει η ΠΕΕΑ για το Εθνικό Συμβούλιο συμμετέχουν για πρώτη φορά μαζικά γυναίκες ως ψηφοφόροι και υποψήφιες. Η διαδικασία έχει σημαντική κοινωνική και πολιτική αξία, δεν είναι όμως πανελλαδική εκλογή υπό ενιαίες και ελεύθερες συνθήκες: η χώρα παραμένει κατεχόμενη και η δυνατότητα συμμετοχής διαφέρει ανά περιοχή.

Στο εξωτερικό, μονάδες του ελληνικού στρατού και του ναυτικού εξεγείρονται τον Απρίλιο ζητώντας κυβέρνηση εθνικής ενότητας. Η κρίση καταστέλλεται με βρετανική υποστήριξη. Ο Τσουδερός παραιτείται, ακολουθεί για δώδεκα ημέρες ο Σοφοκλής Βενιζέλος και στις 26 Απριλίου αναλαμβάνει ο Γεώργιος Παπανδρέου.

Στη Διάσκεψη του Λιβάνου, τον Μάιο, εκπρόσωποι της κυβέρνησης, των κομμάτων και των αντιστασιακών οργανώσεων συμφωνούν σε πρόγραμμα εθνικής ενότητας. Τον Σεπτέμβριο συμμετέχουν και υπουργοί του ΕΑΜ στην κυβέρνηση Παπανδρέου. Με τη Συμφωνία της Καζέρτας, στις 26 Σεπτεμβρίου, οι ένοπλες αντιστασιακές δυνάμεις τίθενται υπό τη διοίκηση του βρετανού στρατηγού Ρόναλντ Σκόμπι. Η συμφωνία δεν επιλύει το κρίσιμο ζήτημα του μεταπολεμικού αφοπλισμού.

Ο Λίβανος και η Καζέρτα είναι πραγματικοί συμβιβασμοί, όχι πλήρης συμφιλίωση. Παραμένουν ανοιχτά η επιστροφή του βασιλιά, η στελέχωση του στρατού και της αστυνομίας, η τύχη των συνεργατών και ο συσχετισμός ανάμεσα στην ένοπλη ισχύ του ΕΛΑΣ, την κυβέρνηση και τη βρετανική παρουσία. Αυτά τα ζητήματα θα συμπυκνωθούν στην Αθήνα μετά την απελευθέρωση.

Στο μεταξύ, η γενοκτονία συνεχίζεται. Το 1944 οι γερμανικές αρχές εκτοπίζουν Εβραίους από την Αθήνα, τα Ιωάννινα, την Κέρκυρα, τη Ρόδο, την Κω και άλλες κοινότητες. Στις περιοχές που αποτελούν τη σημερινή Ελλάδα ζούσαν προπολεμικά περίπου 72.000 Εβραίοι. Οι ακριβείς απολογισμοί διαφέρουν ανάλογα με τα σύνορα, τις απογραφές και τον ορισμό του επιζώντος, αλλά περισσότερο από 80%, περίπου 58.000 έως 60.000 άνθρωποι, δολοφονούνται στο Ολοκαύτωμα.

Τα ποσοστά επιβίωσης αποκλίνουν δραματικά από κοινότητα σε κοινότητα. Η γεωγραφία, ο χρόνος της γερμανικής κατάληψης, η δυνατότητα διαφυγής προς τα βουνά ή τη Μέση Ανατολή, η στάση τοπικών αρχών και οι πράξεις γειτόνων επηρεάζουν την έκβαση. Η εβραϊκή εμπειρία δεν περιορίζεται στη Θεσσαλονίκη και δεν υπήρξε ενιαία για Σεφαραδίτες, Ρωμανιώτες και τις νησιωτικές κοινότητες.

Καθώς οι Γερμανοί αποχωρούν, ξεσπούν συγκρούσεις ανάμεσα στον ΕΛΑΣ και στα Τάγματα Ασφαλείας. Στον Μελιγαλά, από τις 13 έως τις 15 Σεπτεμβρίου, μετά τη μάχη ακολουθούν εκτελέσεις αιχμαλώτων και άλλων κρατουμένων από την πλευρά των νικητών. Οι αριθμοί και η σύνθεση των θυμάτων παραμένουν έντονα αμφισβητούμενα. Η κατοχική συνεργασία των Ταγμάτων δεν δικαιολογεί εκτελέσεις χωρίς δίκη.

Στις 12 Οκτωβρίου 1944 οι τελευταίες κύριες γερμανικές δυνάμεις εγκαταλείπουν την Αθήνα. Η μέρα είναι η απελευθέρωση της πρωτεύουσας, όχι η ταυτόχρονη απελευθέρωση κάθε ελληνικής περιοχής: η αποχώρηση εξελίσσεται σταδιακά και γερμανικές φρουρές παραμένουν ακόμη σε νησιά.

Στις 18 Οκτωβρίου η κυβέρνηση εθνικής ενότητας του Παπανδρέου φτάνει στην Αθήνα μαζί με βρετανικές δυνάμεις. Ο βασιλιάς παραμένει εκτός Ελλάδας, καθώς το πολιτειακό ζήτημα έχει αναβληθεί για δημοψήφισμα. Η κυβέρνηση καλείται να αποκαταστήσει διοίκηση και οικονομία, να τιμωρήσει τη συνεργασία και, κυρίως, να δημιουργήσει έναν ενιαίο εθνικό στρατό.

Η απελευθερωμένη πρωτεύουσα πανηγυρίζει, αλλά η χώρα δεν ξεκινά από ουδέτερο σημείο. Σε μεγάλο μέρος της υπαίθρου το ΕΑΜ διαθέτει διοικητικούς θεσμούς και ο ΕΛΑΣ υπερέχει στρατιωτικά. Η κυβέρνηση στηρίζεται στη διεθνή αναγνώριση και στη βρετανική δύναμη. Η αστυνομία και ο κρατικός μηχανισμός φέρουν, παράλληλα, το βάρος της δικτατορίας και της Κατοχής.

Η συμφωνία για τον αφοπλισμό καταρρέει. Το ΕΑΜ θεωρεί άνισες τις εξαιρέσεις που προβλέπονται για κυβερνητικές μονάδες όπως η Τρίτη Ορεινή Ταξιαρχία και ο Ιερός Λόχος, ενώ η κυβέρνηση και οι Βρετανοί φοβούνται ότι ο ΕΛΑΣ θα διατηρήσει αποφασιστική στρατιωτική υπεροχή. Στις αρχές Δεκεμβρίου οι υπουργοί του ΕΑΜ παραιτούνται από την κυβέρνηση.

Στις 3 Δεκεμβρίου, μεγάλη διαδήλωση του ΕΑΜ στο Σύνταγμα δέχεται πυρά από την αστυνομία. Περίπου 20 έως 30 διαδηλωτές σκοτώνονται και πολύ περισσότεροι τραυματίζονται, αλλά οι ακριβείς αριθμοί και η πλήρης ακολουθία των πρώτων πυροβολισμών παραμένουν αντικείμενο έρευνας και πολιτικής αντιπαράθεσης.

Ακολουθούν γενική απεργία και ανοιχτή μάχη στην Αθήνα και τον Πειραιά. Ο ΕΛΑΣ συγκρούεται με την αστυνομία, κυβερνητικές μονάδες, αντικομμουνιστικές οργανώσεις και ολοένα ισχυρότερες βρετανικές δυνάμεις. Πρώην συνεργάτες των κατακτητών εμφανίζονται σε ορισμένους κυβερνητικούς σχηματισμούς και χώρους κράτησης, γεγονός που βαθαίνει τη δυσπιστία, αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε κυβερνητικός στρατιώτης ή αντίπαλος του ΕΑΜ ήταν συνεργάτης.

Και οι δύο πλευρές προβαίνουν σε συλλήψεις και κακοποιήσεις, ενώ ο ΕΛΑΣ μετακινεί χιλιάδες ομήρους έξω από την Αθήνα και εκτελεί αντιπάλους ή θεωρούμενους αντιπάλους. Οι βρετανικές δυνάμεις χρησιμοποιούν πυροβολικό και αεροπορία μέσα στην πόλη. Για τους νεκρούς μαχητές, αμάχους και ομήρους δεν υπάρχει ένας αδιαμφισβήτητος κοινός απολογισμός ούτε πρέπει να συγχέονται οι κατηγορίες.

Ο Ουίνστον Τσόρτσιλ φτάνει στην Αθήνα τα Χριστούγεννα και συγκαλεί πολιτική διάσκεψη, χωρίς άμεση συμφωνία. Στις 31 Δεκεμβρίου, ο αρχιεπίσκοπος Δαμασκηνός ορκίζεται Αντιβασιλέας. Ο Γεώργιος ο δεύτερος παραμένει τυπικά βασιλιάς στο εξωτερικό, αλλά ο Δαμασκηνός αναλαμβάνει τις λειτουργίες του αρχηγού του κράτους στην Ελλάδα.

Στο επόμενο επεισόδιο περνάμε στα χρόνια 1945–1949: στο τέλος της μάχης της Αθήνας, στη Συμφωνία της Βάρκιζας, στη μεταπολεμική βία και τελικά στον Ελληνικό Εμφύλιο Πόλεμο.