Γεώργιος Β΄, Μεταξάς και είσοδος στον πόλεμο

Επεισόδιο δωδέκατο.

Καλώς ήρθατε σε ένα ακόμη επεισόδιο της σειράς «Η Ιστορία της Ελλάδας, από το 1800 έως σήμερα».

Στο προηγούμενο επεισόδιο φτάσαμε έως το τέλος του 1934. Η οικονομική κρίση είχε οξύνει τις κοινωνικές αντιθέσεις, ενώ ο Εθνικός Διχασμός εξακολουθούσε να χωρίζει βενιζελικούς και αντιβενιζελικούς. Η αβασίλευτη δημοκρατία λειτουργούσε, αλλά στρατιωτικές παρεμβάσεις, απόπειρες πραξικοπημάτων και η σύγκρουση για το πολιτειακό είχαν διαβρώσει τη νομιμοποίησή της.

Βρισκόμαστε στο 1935. Πρόεδρος της Δημοκρατίας είναι ο Αλέξανδρος Ζαΐμης και πρωθυπουργός ο Παναγής Τσαλδάρης. Όμως η συνταγματική συνέχεια θα διακοπεί μέσα σε λίγους μήνες, πρώτα από ένα αποτυχημένο βενιζελικό κίνημα και ύστερα από τη μοναρχική εκτροπή του Γεωργίου Κονδύλη.

Την 1η Μαρτίου 1935 βενιζελικοί αξιωματικοί εξεγείρονται σε μονάδες και πλοία, υποστηρίζοντας ότι υπερασπίζονται τη Δημοκρατία από τη μοναρχική παλινόρθωση. Η κυβέρνηση κηρύσσει στρατιωτικό νόμο και αναθέτει καθοριστικό ρόλο στην καταστολή στον υπουργό Στρατιωτικών, Γεώργιο Κονδύλη. Το κίνημα καταρρέει έως τις 11 Μαρτίου. Ο Ελευθέριος Βενιζέλος καταφεύγει ξανά στο εξωτερικό.

Ακολουθούν στρατοδικεία, εκτελέσεις, φυλακίσεις και εκκαθαρίσεις βενιζελικών αξιωματικών. Η καταστολή δεν αποκαθιστά ουδέτερο στρατό, μεταβάλλει τον συσχετισμό υπέρ των αντιβενιζελικών και βασιλοφρόνων. Στις εκλογές της 9 Ιουνίου, από τις οποίες απέχουν οι σημαντικότερες βενιζελικές δυνάμεις, οι κυβερνητικοί αποκτούν συντριπτική κοινοβουλευτική υπεροχή. Το αποτέλεσμα δεν μπορεί να διαβαστεί ως ελεύθερη και πλήρης μέτρηση της κοινωνικής προτίμησης για το πολίτευμα.

Ο Τσαλδάρης δέχεται δημοψήφισμα για τη μοναρχία, αλλά επιδιώκει ελεγχόμενη διαδικασία. Στις 10 Οκτωβρίου οι αρχηγοί των ενόπλων δυνάμεων τον εξαναγκάζουν σε παραίτηση. Ο Κονδύλης αναλαμβάνει πρωθυπουργός και αντιβασιλέας, καταργεί την αβασίλευτη δημοκρατία και επαναφέρει προσωρινά το Σύνταγμα του 1911. Ο Πρόεδρος Ζαΐμης απομακρύνεται. Πρόκειται για στρατιωτικά επιβεβλημένη πολιτειακή αλλαγή, όχι για κανονική συνταγματική διαδοχή.

Το δημοψήφισμα γίνεται στις 3 Νοεμβρίου. Το επίσημο αποτέλεσμα εμφανίζει περίπου 97,8% υπέρ της μοναρχίας. Το ποσοστό δεν είναι αξιόπιστη καταγραφή της βούλησης των εκλογέων: η ψηφοφορία διεξάγεται μέσα σε κλίμα καταναγκασμού και λογοκρισίας, με διώξεις αντιπάλων, ανεπαρκή μυστικότητα και εκτεταμένη νοθεία. Η αποχή των φιλοβενιζελικών δυνάμεων δεν αρκεί για να εξηγήσει το εξωπραγματικό αποτέλεσμα.

Ο Γεώργιος ο δεύτερος επιστρέφει στην Ελλάδα στις 25 Νοεμβρίου, έντεκα χρόνια μετά την αναχώρησή του. Δεν παραμένει απλώς σύμβολο. Χορηγεί αμνηστία, συγκρούεται με τον Κονδύλη και στις 30 Νοεμβρίου αναθέτει την κυβέρνηση στον καθηγητή Κωνσταντίνο Δεμερτζή. Η μοναρχία έχει αποκατασταθεί, αλλά η συμφιλίωση που υπόσχεται ο βασιλιάς δεν συνοδεύεται από σταθερή κοινοβουλευτική πλειοψηφία.

Η αμνηστία επιτρέπει την επιστροφή ορισμένων εξόριστων και μειώνει προσωρινά την ένταση, δεν αντιστρέφει όμως τις εκκαθαρίσεις του στρατού ούτε αποκαθιστά την εμπιστοσύνη στη διαδικασία της παλινόρθωσης. Οι δημοκρατικοί πολιτικοί διχάζονται ανάμεσα στην αποδοχή του νέου καθεστώτος ως τετελεσμένου και στην επιμονή για αβασίλευτη δημοκρατία. Ο στρατός, το Παλάτι και οι κομματικές ηγεσίες εξακολουθούν να αποτελούν ανταγωνιστικά κέντρα εξουσίας.

Οι εκλογές της 26 Ιανουαρίου 1936 γίνονται με απλή αναλογική. Οι δύο μεγάλοι χώροι εκλέγουν σχεδόν ίσο αριθμό βουλευτών και οι 15 έδρες του Παλλαϊκού Μετώπου, στο οποίο συμμετέχει το Κομμουνιστικό Κόμμα, αποκτούν ρυθμιστικό βάρος. Η μυστική συμφωνία Σοφούλη–Σκλάβαινα επιχειρεί να εξασφαλίσει κοινοβουλευτική συνεργασία με αντάλλαγμα μέτρα πολιτικής ομαλότητας και κοινωνικής προστασίας, αλλά συναντά σφοδρή αντίδραση από το Παλάτι, τον στρατό και αντιπάλους της Αριστεράς.

Η πολιτική γενιά του Διχασμού αποδεκατίζεται. Ο Κονδύλης πεθαίνει τον Ιανουάριο, ο Βενιζέλος τον Μάρτιο και ο Δεμερτζής αιφνιδίως στις 13 Απριλίου. Την ίδια ημέρα ο Γεώργιος διορίζει πρωθυπουργό τον Ιωάννη Μεταξά, αρχηγό ενός μικρού κόμματος 7 βουλευτών. Στις 27 Απριλίου η Βουλή τού παρέχει ψήφο εμπιστοσύνης με μεγάλη πλειοψηφία. Η δικτατορία δεν έχει ακόμη επιβληθεί, αλλά μεγάλο μέρος του πολιτικού κόσμου έχει ήδη αποδεχθεί ισχυρή εξωκοινοβουλευτική διακυβέρνηση.

Στα τέλη Απριλίου αρχίζουν απεργίες καπνεργατών. Στη Θεσσαλονίκη η κινητοποίηση αποκτά γενικότερο εργατικό και λαϊκό χαρακτήρα. Στις 9 Μαΐου η χωροφυλακή πυροβολεί διαδηλωτές. 12 θάνατοι καταγράφονται σε σύγχρονη ακαδημαϊκή έρευνα, αλλά οι απολογισμοί και η απόδοση κάθε τραυματισμού διαφέρουν. Η φωτογραφία μιας μητέρας πάνω από το σώμα του γιου της συνδέεται αργότερα με τον «Επιτάφιο» του Γιάννη Ρίτσου.

Τα γεγονότα της Θεσσαλονίκης αποκαλύπτουν πραγματικές κοινωνικές εντάσεις: χαμηλούς μισθούς, ανεργία, αδύναμη προστασία και σκληρή αστυνόμευση. Δεν αποτελούν όμως απόδειξη ότι επίκειται κομμουνιστική κατάληψη της εξουσίας. Η προγραμματισμένη γενική απεργία της 5ης Αυγούστου θα χρησιμοποιηθεί από τον Μεταξά ως άμεσο πρόσχημα, όχι ως πλήρης αιτία της εκτροπής.

Στις 4 Αυγούστου 1936, με τη συναίνεση και τα διατάγματα του Γεωργίου, η κυβέρνηση κηρύσσει στρατιωτικό νόμο, διαλύει τη Βουλή και αναστέλλει βασικά άρθρα του Συντάγματος για τις ελευθερίες και τα πολιτικά δικαιώματα. Τα κόμματα και τα ανεξάρτητα συνδικάτα απαγορεύονται. Το καθεστώς της Τετάρτης Αυγούστου είναι δικτατορία του Μεταξά με αναγκαίο θεσμικό στήριγμα τον βασιλιά, όχι κατάληψη εξουσίας από ένα εκλογικά κυρίαρχο φασιστικό κόμμα.

Το νέο καθεστώς δανείζεται σύμβολα, τελετουργίες και κορπορατιστικό λεξιλόγιο από τη φασιστική Ιταλία και άλλες ευρωπαϊκές δικτατορίες. Δεν δημιουργεί, όμως, ένα ενιαίο κόμμα που να απορροφά το κράτος, ούτε καταργεί τη μοναρχία προς όφελος ενός κομματικού ηγέτη. Η εξουσία στηρίζεται στη συνεργασία Μεταξά και Γεωργίου, στην Ασφάλεια, στον στρατό και στη διοίκηση. Γι’ αυτό οι ιστορικοί συζητούν τις ακριβείς τυπολογικές συγγένειες, χωρίς αμφιβολία για τον δικτατορικό χαρακτήρα.

Η Ασφάλεια υπό τον Κωνσταντίνο Μανιαδάκη συλλαμβάνει, εξορίζει και βασανίζει κομμουνιστές, συνδικαλιστές και άλλους αντιπάλους. Η λογοκρισία επιβάλλεται στον Τύπο, στο θέατρο, στη μουσική και στα βιβλία. Δηλώσεις μετανοίας χρησιμοποιούνται για την πολιτική και ηθική συντριβή των κρατουμένων. Η διείσδυση στον παράνομο κομμουνιστικό μηχανισμό φτάνει αργότερα έως την έκδοση πλαστού «Ριζοσπάστη» και τη δημιουργία ανταγωνιστικών κομματικών καθοδηγήσεων.

Το καθεστώς προβάλλει τον «Τρίτο Ελληνικό Πολιτισμό», συνδυάζοντας επιλεκτικές εικόνες της αρχαίας Σπάρτης, του Βυζαντίου, της Ορθοδοξίας και της λαϊκής παράδοσης. Η Εθνική Οργάνωση Νεολαίας οργανώνει αγόρια και κορίτσια σε στολές, παρελάσεις, αθλητισμό, κατασκηνώσεις και ιδεολογική διαπαιδαγώγηση. Δεν αποκτά όμως την αυτόνομη κομματική δύναμη των ναζιστικών ή φασιστικών οργανώσεων, παραμένει όργανο του κράτους, του Μεταξά και του θρόνου.

Για τις γυναίκες, το καθεστώς συνδυάζει δημόσια κινητοποίηση με αυστηρά πατριαρχικό πρότυπο. Κορίτσια συμμετέχουν στην ΕΟΝ και αποκτούν ορατότητα σε συλλογικές δραστηριότητες, αλλά η επίσημη ιδεολογία τα προορίζει κυρίως για μητρότητα, οικογένεια και υπηρεσία στο έθνος. Η συμμετοχή δεν ισοδυναμεί με πολιτική ισότητα, οι γυναίκες εξακολουθούν να μην έχουν εθνικό δικαίωμα ψήφου.

Στην οικονομία, η δικτατορία συνεχίζει πολλές πολιτικές κρατικής παρέμβασης που είχαν αρχίσει πριν από αυτήν: συναλλαγματικούς ελέγχους, προστατευτικούς δασμούς, δημόσια έργα και ρύθμιση της παραγωγής. Το 1937 αρχίζει να λειτουργεί το Ίδρυμα Κοινωνικών Ασφαλίσεων, θεσμός που είχε νομοθετηθεί ήδη από το 1934 έπειτα από μακρές εργατικές διεκδικήσεις. Το καθεστώς διευρύνει κοινωνικά μέτρα και συλλογικές ρυθμίσεις, ενώ ταυτόχρονα καταργεί την ελεύθερη συνδικαλιστική δράση και ελέγχει τις εργατικές οργανώσεις.

Η οικονομία ανακάμπτει σταδιακά από τη μεγάλη ύφεση, αλλά η αγροτική φτώχεια και οι περιφερειακές ανισότητες παραμένουν. Τα εξοπλιστικά προγράμματα μετά το 1936 δημιουργούν ελλείμματα. Το εμπόριο με τη ναζιστική Γερμανία αυξάνεται μέσω συμφωνιών συμψηφισμού, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι η γεωστρατηγική κατεύθυνση της Ελλάδας γίνεται γερμανική. Η ναυτιλία, το δημόσιο χρέος και η ασφάλεια της ανατολικής Μεσογείου κρατούν τη χώρα στενά συνδεδεμένη με τη Βρετανία.

Η οργανωμένη προσφυγική αποκατάσταση έχει ήδη περάσει από την επείγουσα φάση των προηγούμενων χρόνων, ενώ εγγειοβελτιωτικά έργα, όπως εκείνα στην κοιλάδα του Στρυμόνα, αλλάζουν τις δυνατότητες εγκατάστασης και καλλιέργειας. Η κοινωνική ενσωμάτωση, όμως, δεν έχει τελειώσει. Προσφυγικοί συνοικισμοί διατηρούν δικές τους μνήμες και πολιτικές ταυτότητες, ενώ η πρόσβαση σε γη, κατοικία, υγεία και σταθερή εργασία παραμένει άνιση.

Η Αθήνα, ο Πειραιάς και η Θεσσαλονίκη έχουν ήδη μεταμορφωθεί από την προσφυγική εγκατάσταση και την εσωτερική μετανάστευση. Βιομηχανικές συνοικίες, μικρά εργαστήρια και νέες λαϊκές μορφές ψυχαγωγίας αναπτύσσονται δίπλα σε σοβαρές ελλείψεις κατοικίας και υγιεινής. Το καθεστώς επιχειρεί να ελέγξει αυτή τη μαζική κουλτούρα: λογοκρίνει στίχους και παραστάσεις, αλλά δεν μπορεί να εξαφανίσει το ρεμπέτικο, τη νεότερη λογοτεχνία ή τις διαφορετικές μνήμες της πόλης.

Η εθνική ομοιογένεια που προβάλλει το καθεστώς αποκρύπτει διαφορετικές εμπειρίες. Στη δυτική Μακεδονία, σλαβόφωνοι πολίτες υφίστανται συστηματικές πιέσεις αφομοίωσης, απαγορεύσεις της γλώσσας, πρόστιμα και διώξεις. Οι μουσουλμανικές κοινότητες της Θράκης και οι Τσάμηδες της Ηπείρου αντιμετωπίζονται μέσα από καχυποψία ασφαλείας. Οι εβραϊκές κοινότητες, με μεγαλύτερη εκείνη της Θεσσαλονίκης, δεν υφίστανται κρατική φυλετική νομοθεσία γερμανικού τύπου, αλλά ζουν μέσα σε ένα αυταρχικό, εθνικιστικό περιβάλλον και σε κοινωνία όπου ο αντισημιτισμός δεν έχει εξαφανιστεί.

Στην εξωτερική πολιτική ο Μεταξάς δεν ακολουθεί μηχανικά τις ιδεολογικές του συμπάθειες προς αυταρχικά καθεστώτα. Διατηρεί το Βαλκανικό Σύμφωνο, επιδιώκει καλύτερες σχέσεις με τους γείτονες και προσπαθεί να αποφύγει δεσμεύσεις που θα προκαλούσαν την Ιταλία. Παράλληλα, ο Γεώργιος και η κυβέρνηση θεωρούν ότι, σε έναν μεγάλο μεσογειακό πόλεμο, η βρετανική ναυτική ισχύς θα είναι αποφασιστική.

Η οχύρωση των βόρειων συνόρων ενισχύεται με τη λεγόμενη Γραμμή Μεταξά, κυρίως απέναντι στη Βουλγαρία. Το ισχυρό αυτό έργο απορροφά σημαντικούς πόρους, αλλά δεν προστατεύει το μέτωπο της Ηπείρου από επίθεση μέσω της ιταλοκρατούμενης Αλβανίας. Η πολεμική προετοιμασία προχωρεί μέσα σε περιορισμούς εξοπλισμού, μεταφορών και βιομηχανικής βάσης.

Η αναδιοργάνωση δεν αρχίζει από το μηδέν ούτε ολοκληρώνεται. Επανεξετάζονται σχέδια επιστράτευσης, αποθηκεύονται υλικά και βελτιώνονται ορισμένες μονάδες, ενώ οι εκκαθαρίσεις του 1935 έχουν στερήσει από τον στρατό έμπειρα στελέχη. Η ηγεσία πρέπει να σχεδιάζει ταυτόχρονα για διαφορετικές απειλές: βουλγαρική επίθεση στον βορρά, ιταλική πίεση από θάλασσα ή Αλβανία και τον κίνδυνο γενικευμένου ευρωπαϊκού πολέμου.

Στις 7 Απριλίου 1939 η Ιταλία εισβάλλει στην Αλβανία. Η Ελλάδα αποκτά πλέον κοινό σύνορο με ιταλικές δυνάμεις. Στις 13 Απριλίου η Βρετανία και η Γαλλία παρέχουν εγγυήσεις για την ελληνική ανεξαρτησία. Όταν ο ευρωπαϊκός πόλεμος αρχίζει την 1η Σεπτεμβρίου, η Αθήνα διακηρύσσει ουδετερότητα, ενώ προετοιμάζεται διακριτικά για ενδεχόμενη ιταλική επίθεση.

Στις 10 Ιουνίου 1940 η Ιταλία εισέρχεται στον πόλεμο στο πλευρό της Γερμανίας. Ακολουθούν προπαγανδιστικές κατηγορίες, παραβιάσεις και επιθέσεις εναντίον ελληνικών πλοίων. Στις 15 Αυγούστου, κατά τον εορτασμό στην Τήνο, το ιταλικό υποβρύχιο «Ντελφίνο» τορπιλίζει και βυθίζει το εύδρομο «Έλλη». Εννέα ναύτες σκοτώνονται σύμφωνα με την επίσημη ναυτική καταγραφή. Η κυβέρνηση γνωρίζει την ιταλική προέλευση από τα ευρήματα, αλλά δεν τη δημοσιοποιεί αμέσως, επιδιώκοντας να διατηρήσει την ουδετερότητα και να κερδίσει χρόνο.

Στις τρεις το πρωί της 28 Οκτωβρίου ο Ιταλός πρεσβευτής Εμανουέλε Γκράτσι παραδίδει στον Μεταξά τελεσίγραφο που απαιτεί ελεύθερη διέλευση και κατοχή απροσδιόριστων στρατηγικών σημείων. Σύμφωνα με τη μεταγενέστερη μαρτυρία του Γκράτσι, ο Μεταξάς το απορρίπτει στα γαλλικά με τη φράση «Alors, c’est la guerre» — «Λοιπόν, έχουμε πόλεμο». Το μεταγενέστερο μονολεκτικό «Όχι» αποδίδει το νόημα της απόφασης και τη λαϊκή κινητοποίηση, όχι το ακριβές αυτούσιο λεκτικό της συνομιλίας.

Στις πέντε και μισή, πριν ακόμη εκπνεύσει το τελεσίγραφο, ιταλικές δυνάμεις επιτίθενται από την Αλβανία. Η επίθεση στρέφεται προς την Ήπειρο, την Πίνδο και τη δυτική Μακεδονία. Το καθεστώς καλεί σε γενική επιστράτευση. Η απόφαση αντίστασης λαμβάνεται από έναν δικτάτορα και έναν βασιλιά, αλλά η πολεμική κινητοποίηση υπερβαίνει το καθεστώς: άνθρωποι διαφορετικών πολιτικών πεποιθήσεων, κοινωνικών τάξεων, περιοχών και γλωσσικών κοινοτήτων υπηρετούν στον στρατό ή στηρίζουν το μέτωπο.

Στην Ήπειρο, η όγδοη Μεραρχία υπό τον Χαράλαμπο Κατσιμήτρο συμπτύσσεται στην οργανωμένη τοποθεσία Ελαίας–Καλαμά και αποκρούει την κύρια ιταλική προσπάθεια. Στην Πίνδο, η μεραρχία αλπινιστών «Τζούλια» διεισδύει προς το Μέτσοβο, αλλά ελληνικές μονάδες, έφεδροι και τοπικός πληθυσμός συμβάλλουν στην αναχαίτισή της. Οι γυναίκες της Πίνδου μεταφέρουν εφόδια και τραυματίες, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι η επιμελητεία βασίστηκε μόνο σε έναν αυθόρμητο θρύλο ή ότι όλες είχαν την ίδια εμπειρία.

Έως τις 13 Νοεμβρίου η αρχική ιταλική εισβολή έχει αποτύχει. Η ταχεία ελληνική επιστράτευση, η γνώση του εδάφους, οι αμυντικές προετοιμασίες και τα σφάλματα του ιταλικού σχεδιασμού συνδυάζονται. Η εξήγηση δεν βρίσκεται σε μία μόνο αρετή ή σε μία μόνο ανικανότητα. Και οι δύο στρατοί αντιμετωπίζουν βροχή, λάσπη, ανεπαρκείς δρόμους και δυσκολίες ανεφοδιασμού.

Πίσω από το μέτωπο, οι οικογένειες αντιμετωπίζουν επιστράτευση, επιτάξεις, ελλείψεις και φόβο αεροπορικών επιδρομών. Νοσοκόμες, εθελόντριες, εργάτριες και αγρότισσες αναλαμβάνουν πρόσθετη εργασία, ενώ οι επίσημες εικόνες τονίζουν την αυτοθυσία και αποσιωπούν συχνά την εξάντληση. Η λογοκρισία συνεχίζεται σε καιρό πολέμου: η ενότητα που εκδηλώνεται είναι πραγματική, αλλά η δημόσια πληροφόρηση παραμένει ελεγχόμενη από τη δικτατορία.

Στις 14 Νοεμβρίου αρχίζει η γενική ελληνική αντεπίθεση. Ο στρατός περνά τα σύνορα και επιχειρεί σε αλβανικό έδαφος, το οποίο βρίσκεται υπό ιταλική κατοχή από το 1939 και κατοικείται από αλβανικούς, ελληνικούς και άλλους πληθυσμούς. Η Κορυτσά καταλαμβάνεται στις 22 Νοεμβρίου και το Πόγραδετς στις τριάντα. Τον Δεκέμβριο ακολουθούν το Αργυρόκαστρο, το Δέλβινο, οι Άγιοι Σαράντα και, στις είκοσι δύο, η Χειμάρρα.

Η προέλαση προκαλεί ενθουσιασμό στην Ελλάδα και φόβο ή διαφορετικές προσδοκίες στις τοπικές κοινότητες. Για πολλούς ελληνόφωνους και ελληνικής συνείδησης κατοίκους της νότιας Αλβανίας βιώνεται ως απελευθέρωση. Για πολλούς Αλβανούς είναι είσοδος ξένου στρατού σε αλβανικό έδαφος. Η αφήγηση οφείλει να καταγράψει και τις δύο οπτικές χωρίς να εξισώνει την ελληνική αντεπίθεση με την ιταλική επίθεση που άρχισε τον πόλεμο.

Η Βρετανία παρέχει αεροπορική και υλική βοήθεια, αλλά ο κύριος όγκος των χερσαίων επιχειρήσεων έως το τέλος του 1940 διεξάγεται από τον ελληνικό στρατό. Βρετανικές αεροπορικές μονάδες επιχειρούν από ελληνικά αεροδρόμια, ενώ η Αθήνα αποφεύγει ακόμη την εγκατάσταση μεγάλης βρετανικής χερσαίας δύναμης που θα μπορούσε να επισπεύσει γερμανική αντίδραση. Στις 13 Δεκεμβρίου ο Χίτλερ εκδίδει την οδηγία για την επιχείρηση «Μαρίτα», προετοιμάζοντας γερμανική επέμβαση μέσω Βουλγαρίας. Η εξέλιξη αυτή δεν αλλάζει ακόμη το μέτωπο, αλλά μεταφέρει τον πόλεμο προς την επόμενη, πολύ πιο επικίνδυνη φάση.

Στις 31 Δεκεμβρίου οι ελληνικές δυνάμεις βρίσκονται βαθιά μέσα στην Αλβανία, χωρίς να έχουν καταστρέψει τον ιταλικό στρατό ή να έχουν κρίνει τον πόλεμο. Ο χειμώνας, τα κρυοπαγήματα, οι ασθένειες και η εξάντληση αυξάνουν το κόστος. Οι απολογισμοί νεκρών, τραυματιών, αγνοουμένων και ασθενών διαφέρουν ανά περίοδο και κατηγορία, δεν υπάρχει ένας ασφαλής αριθμός μόνο για τους δύο πρώτους μήνες που να πρέπει να παρουσιαστεί ως οριστικός.

Η Ελλάδα κλείνει το 1940 με μια σημαντική στρατιωτική επιτυχία απέναντι στην πρώτη ιταλική επίθεση, αλλά παραμένει δικτατορία και βρίσκεται πλέον μέσα σε παγκόσμιο πόλεμο. Η κοινή αντίσταση δεν μετατρέπει αναδρομικά την Τετάρτη Αυγούστου σε δημοκρατικό καθεστώς, ούτε η καταστολή του καθεστώτος αναιρεί τη σημασία της απόφασης να απορριφθεί το τελεσίγραφο.

Στο επόμενο επεισόδιο περνάμε στα χρόνια 1941–1944: στη γερμανική εισβολή, την Κατοχή, την πείνα, την εξόντωση των Ελλήνων Εβραίων, την Αντίσταση και την Απελευθέρωση.