Βενιζέλος, Δημοκρατία και πολιτική αστάθεια

Επεισόδιο ενδέκατο.

Καλώς ήρθατε σε ένα ακόμη επεισόδιο της σειράς «Η Ιστορία της Ελλάδας, από το 1800 έως σήμερα».

Στο προηγούμενο επεισόδιο φτάσαμε ως το τέλος του 1924. Η Μικρασιατική Καταστροφή είχε ανατρέψει τον κοινωνικό και πολιτικό χάρτη, η υποχρεωτική ανταλλαγή πληθυσμών βρισκόταν σε εξέλιξη και η μοναρχία είχε καταργηθεί. Η αβασίλευτη δημοκρατία είχε ανακηρυχθεί από τη Συντακτική Συνέλευση και είχε εγκριθεί με δημοψήφισμα, σε μια χώρα όμως βαθιά διχασμένη και επιβαρυμένη από πολέμους, προσφυγιά και στρατιωτικές επεμβάσεις στην πολιτική.

Την 1η Ιανουαρίου 1925 πρόεδρος της Δημοκρατίας είναι ο ναύαρχος Παύλος Κουντουριώτης και πρωθυπουργός ο Ανδρέας Μιχαλακόπουλος. Η νέα πολιτειακή μορφή δεν σημαίνει ακόμη σταθερό δημοκρατικό καθεστώς. Τα κόμματα ανασυντάσσονται, ο στρατός παραμένει πολιτικός παράγοντας και η Δ΄ Συντακτική Συνέλευση δεν έχει ολοκληρώσει το νέο Σύνταγμα. Στα επόμενα δέκα χρόνια η Ελλάδα θα γνωρίσει δικτατορία, επιστροφή στον κοινοβουλευτισμό, μια τετραετία σχετικής σταθερότητας και νέα οξεία πόλωση.

Στις 25 Ιουνίου 1925 στρατιωτικές μονάδες υπό τον αντιστράτηγο Θεόδωρο Πάγκαλο κινούνται εναντίον της κυβέρνησης. Ο Μιχαλακόπουλος παραιτείται και στις 26 Ιουνίου σχηματίζεται κυβέρνηση Πάγκαλου. Η κίνηση δεν είναι εκλογική μεταβολή εξουσίας. Ξεκινά ως στρατιωτικό πραξικόπημα και αποκτά αρχικά ψήφο εμπιστοσύνης από μια Συνέλευση που λειτουργεί ήδη υπό πίεση.

Ο Πάγκαλος περιορίζει τον Τύπο, διώκει αντιπάλους και χρησιμοποιεί εκτοπίσεις και στρατοδικεία. Στις αρχές Ιανουαρίου 1926 διαλύει τη Συντακτική Συνέλευση και εγκαθιδρύει ανοιχτά δικτατορικό καθεστώς. Η περίοδός του δεν περιγράφεται σωστά ούτε ως κανονική κοινοβουλευτική κυβέρνηση ούτε ως πλήρης παύση κάθε κρατικού θεσμού: παλαιοί τύποι νομιμότητας χρησιμοποιούνται για να καλύψουν την αυθαίρετη συγκέντρωση εξουσίας.

Τον Οκτώβριο του 1925 ένα μεθοριακό επεισόδιο στα ελληνοβουλγαρικά σύνορα κλιμακώνεται γρήγορα. Ελληνικές δυνάμεις περνούν στη βουλγαρική επικράτεια και η Κοινωνία των Εθνών ζητεί κατάπαυση των επιχειρήσεων, αποχώρηση και διεθνή έρευνα. Οι απολογισμοί των νεκρών διαφέρουν και δεν θα δώσουμε έναν βέβαιο συνολικό αριθμό. Η δημοφιλής ιστορία ότι όλα άρχισαν από έναν αδέσποτο σκύλο δεν τεκμηριώνεται αρκετά ώστε να παρουσιαστεί ως γεγονός.

Τον Μάρτιο του 1926 ο Κουντουριώτης υποβάλλει παραίτηση. Η ακριβής θεσμική μετάβαση έχει διαφορετικές ημερομηνίες στα τεκμήρια: η παραίτηση καταγράφεται στις 19 Μαρτίου, τελευταίες πράξεις του ως προέδρου στις αρχές Απριλίου και ανάληψη προεδρικών λειτουργιών από τον Πάγκαλο στις 6 Απριλίου. Στις 18 Απριλίου, μέσα σε ελεγχόμενο πολιτικό περιβάλλον, ο Πάγκαλος εγκαθίσταται στην προεδρία. Δεν πρόκειται για ελεύθερη προεδρική εκλογή συγκρίσιμη με μεταγενέστερη κοινοβουλευτική διαδικασία.

Στις 19 Ιουλίου ο Αθανάσιος Ευταξίας αντικαθιστά τον Πάγκαλο στην πρωθυπουργία, χωρίς να αλλάξει ο δικτατορικός χαρακτήρας του καθεστώτος. Στις 22 Αυγούστου ο στρατηγός Γεώργιος Κονδύλης ανατρέπει τον Πάγκαλο. Μεσολαβούν λίγες ημέρες επαναστατικής διοίκησης και στις 26 Αυγούστου αρχίζει η κυβέρνηση Κονδύλη. Ο Κουντουριώτης επανέρχεται στην προεδρία στις 24 Αυγούστου.

Ο Κονδύλης προκηρύσσει εκλογές και δηλώνει ότι δεν θα μετάσχει. Οι εκλογές της 7ης Νοεμβρίου 1926, με αναλογικό σύστημα, δεν δίνουν αυτοδυναμία. Στις 4 Δεκεμβρίου σχηματίζεται ευρύς συνασπισμός υπό τον Αλέξανδρο Ζαΐμη. Η αποκατάσταση της κοινοβουλευτικής διακυβέρνησης είναι πραγματική, αλλά εύθραυστη: το στρατιωτικό προηγούμενο παραμένει και τα κόμματα πρέπει να συνυπάρξουν σε μια Βουλή χωρίς καθαρή πλειοψηφία.

Η κάλπη επαναφέρει στο Κοινοβούλιο τόσο τις βενιζελικές όσο και τις αντιβενιζελικές παρατάξεις, αλλά και μικρότερες πολιτικές δυνάμεις. Η απλή αναλογική ενθαρρύνει τη συνεργασία χωρίς να θεραπεύει τη δυσπιστία. Η κυβέρνηση «οικουμενικής» σύνθεσης αποτελεί συνειδητή προσπάθεια να κλείσει η δικτατορική παρένθεση και να ολοκληρωθεί το Σύνταγμα. Δεν πρόκειται, ωστόσο, για εθνική συμφιλίωση σε βάθος: οι διαφορετικές αντιλήψεις για τη δημοκρατία, τον Βενιζέλο, τον στρατό και τη μοναρχία εξακολουθούν να χωρίζουν την πολιτική ζωή.

Στις 3 Ιουνίου 1927 ψηφίζεται το Σύνταγμα της Ελληνικής Δημοκρατίας. Καθιερώνει Βουλή και Γερουσία, αιρετό πρόεδρο με περιορισμένες αρμοδιότητες και ρητή κοινοβουλευτική ευθύνη της κυβέρνησης. Η λαϊκή κυριαρχία και τα δικαιώματα κατοχυρώνονται στο κείμενο, αλλά το Σύνταγμα δεν μπορεί από μόνο του να εξουδετερώσει τον Εθνικό Διχασμό, τα δίκτυα του στρατού ή την κοινωνική ανισότητα.

Ο Ζαΐμης ηγείται τριών διαδοχικών κυβερνητικών σχημάτων από τον Δεκέμβριο του 1926 ως τις 4 Ιουλίου 1928. Η συνεργασία Βενιζελικών και αντιβενιζελικών δυνάμεων δυσκολεύεται, όμως ολοκληρώνει τη συνταγματική μετάβαση και προχωρεί σε οικονομική σταθεροποίηση. Το Πρωτόκολλο της Γενεύης της 15 Σεπτεμβρίου 1927 συνδέει διεθνές δάνειο με νομισματική και δημοσιονομική εποπτεία και με τη δημιουργία κεντρικής τράπεζας.

Για να είναι σαφής η κυβερνητική διαδρομή: το πρώτο σχήμα Ζαΐμη διαρκεί από τις 4 Δεκεμβρίου 1926 ως τις 17 Αυγούστου 1927, το δεύτερο ως τις 8 Φεβρουαρίου 1928 και το τρίτο ως τις 4 Ιουλίου. Οι αλλαγές αυτές δεν είναι τρεις διαφορετικές λαϊκές εντολές, αλλά ανασχηματισμοί και ανασυνθέσεις της κοινοβουλευτικής συνεργασίας. Η ακριβής καταγραφή έχει σημασία, επειδή αλλιώς η περίοδος μοιάζει είτε σταθερότερη είτε χαοτικότερη από όσο ήταν.

Η Τράπεζα της Ελλάδος αρχίζει να λειτουργεί στις 14 Μαΐου 1928 και αναλαμβάνει την έκδοση χρήματος. Η δραχμή εντάσσεται στον κανόνα συναλλάγματος χρυσού. Για την κυβέρνηση και τους διεθνείς πιστωτές, η σταθερότητα του νομίσματος αποτελεί προϋπόθεση επενδύσεων και δανεισμού. Για την κοινωνία, όμως, η σταθεροποίηση συνοδεύεται από δημοσιονομικούς περιορισμούς, ενώ τα βάρη της αποκατάστασης και οι ανάγκες στέγασης και εργασίας παραμένουν.

Ο Ελευθέριος Βενιζέλος επιστρέφει ενεργά στην πολιτική και στις 4 Ιουλίου σχηματίζει κυβέρνηση. Στις εκλογές της 19 Αυγούστου 1928 οι Φιλελεύθεροι και οι σύμμαχοί τους κερδίζουν ευρεία κοινοβουλευτική πλειοψηφία. Η έκταση της νίκης επηρεάζεται και από το πλειοψηφικό εκλογικό σύστημα. Δεν σημαίνει ότι εξαφανίζεται η αντιβενιζελική Ελλάδα ή ότι όλοι οι πρόσφυγες αποτελούν ενιαίο εκλογικό σώμα.

Η τετραετία 1928–1932 συνδέεται με δρόμους, αποξηραντικά και υδρευτικά έργα, νέα σχολικά κτίρια, διοικητικές αλλαγές και προσπάθεια εκσυγχρονισμού της εκπαίδευσης. Τα έργα στηρίζονται σε κρατικούς πόρους και εξωτερικό δανεισμό. Τα οφέλη τους δεν κατανέμονται ισότιμα και η ανάπτυξη δεν λύνει τη φτώχεια, την ανεργία ή τις άνισες συνθήκες εργασίας στην ύπαιθρο και στις προσφυγικές συνοικίες.

Η εκπαιδευτική πολιτική επιδιώκει περισσότερα δημοτικά σχολεία, νέα κτίρια και πρακτικότερο προσανατολισμό, ενώ η δημοτική γλώσσα κερδίζει χώρο στις πρώτες τάξεις. Η εφαρμογή εξαρτάται από δασκάλους, τοπικές υποδομές και κρατική χρηματοδότηση. Τα κορίτσια συμμετέχουν περισσότερο από ό,τι σε παλαιότερες δεκαετίες, αλλά οι οικογενειακές υποχρεώσεις, η φτώχεια και οι προσδοκίες για τον ρόλο των φύλων συνεχίζουν να περιορίζουν τη σχολική και επαγγελματική τους πορεία.

Τον Ιούλιο του 1929 ψηφίζεται ο νόμος 4229, γνωστός ως «Ιδιώνυμο». Τυπικά στρέφεται κατά της επιδίωξης βίαιης ανατροπής του κοινωνικού καθεστώτος και ενεργειών που θεωρούνται απειλή για την εδαφική ακεραιότητα. Στην εφαρμογή του πλήττει κυρίως κομμουνιστές, συνδικαλιστές και εργατικές κινητοποιήσεις, με φυλακίσεις και εκτοπίσεις. Δεν απαγορεύει τυπικά το Κομμουνιστικό Κόμμα, αλλά περιορίζει ουσιαστικά την πολιτική και συνδικαλιστική δράση.

Και η πρωθυπουργική διαδοχή χρειάζεται ακρίβεια. Ο Βενιζέλος δεν ηγείται ενός αμετάβλητου υπουργικού συμβουλίου σε όλη την τετραετία. Η πρώτη κυβέρνησή του διαρκεί από τις 4 Ιουλίου 1928 ως τις 7 Ιουνίου 1929, η δεύτερη ως τις 16 Δεκεμβρίου και η τρίτη ως τις 26 Μαΐου 1932. Πρόκειται για διαδοχικούς κυβερνητικούς σχηματισμούς υπό τον ίδιο πρωθυπουργό και την ίδια ισχυρή κοινοβουλευτική βάση, όχι για τρεις χωριστές εκλογικές περιόδους.

Η προσφυγική αποκατάσταση αλλάζει τη χώρα. Η Επιτροπή Αποκαταστάσεως Προσφύγων οργανώνει αγροτικούς κλήρους, οικισμούς και αστική στέγαση, κυρίως στη Μακεδονία και στη Θράκη αλλά και γύρω από μεγάλα αστικά κέντρα. Οι πρόσφυγες συμβάλλουν στην καλλιέργεια, στη βιοτεχνία, στη βιομηχανική εργασία και στην επέκταση των πόλεων. Ταυτόχρονα αντιμετωπίζουν επισφάλεια, κακή κατοικία, ανταγωνισμό για γη και εργασία και συχνά προκατάληψη από γηγενείς πληθυσμούς.

Η αποκατάσταση έχει επίσης έμφυλη διάσταση. Σε πολλά νοικοκυριά οι γυναίκες συνδυάζουν αμειβόμενη εργασία, οικιακή παραγωγή και φροντίδα, ενώ χήρες και οικογένειες χωρίς ενήλικο άνδρα διεκδικούν στέγη, κλήρο ή εργασία μέσα από κανόνες που συχνά θεωρούν τον άνδρα αρχηγό της οικογένειας. Οι εμπειρίες διαφέρουν ανάμεσα σε αγροτικούς οικισμούς, παραπήγματα των πόλεων και οργανωμένες συνοικίες, γι’ αυτό ο όρος «πρόσφυγες» δεν περιγράφει μία ενιαία κοινωνική μοίρα.

Τον Φεβρουάριο του 1930 θεσπίζεται περιορισμένο δικαίωμα ψήφου των γυναικών στις δημοτικές και κοινοτικές εκλογές. Αφορά εγγράμματες γυναίκες άνω των 30 ετών και δεν περιλαμβάνει συμμετοχή στις βουλευτικές εκλογές ούτε πλήρη πολιτική ισότητα. Οι διοικητικοί φραγμοί και οι κοινωνικές αντιλήψεις περιορίζουν ακόμη περισσότερο την εφαρμογή. Είναι ένα βήμα, όχι η καθολική γυναικεία ψήφος που θα έρθει πολύ αργότερα.

Στις 30 Οκτωβρίου 1930 ο Βενιζέλος και ο Ισμέτ Ινονού υπογράφουν στην Άγκυρα σύμφωνο φιλίας, ουδετερότητας, συνδιαλλαγής και διαιτησίας. Η ελληνοτουρκική προσέγγιση επιδιώκει ασφάλεια και διευθέτηση εκκρεμοτήτων της ανταλλαγής, ιδίως περιουσιακών και οικονομικών. Δεν αναιρεί τον υποχρεωτικό ξεριζωμό, τις απώλειες ούτε τις διαφωνίες των προσφύγων, μεταβάλλει όμως τη διακρατική σχέση από την αντιπαράθεση προς τη συνεργασία.

Η διπλωματική στροφή υπηρετεί και έναν οικονομικό υπολογισμό: η Αθήνα θέλει να περιορίσει το κόστος του ανταγωνισμού εξοπλισμών και να σταθεροποιήσει το περιφερειακό περιβάλλον. Η συμφωνία προκαλεί αντιδράσεις σε πρόσφυγες που θεωρούν ότι οι περιουσιακές αξιώσεις τους θυσιάζονται για τη συμφιλίωση. Επομένως, η ίδια πράξη μπορεί να θεωρηθεί επιτυχία διακρατικής ειρήνευσης και ταυτόχρονα επώδυνος συμβιβασμός για πολίτες που έχασαν περιουσία και πατρίδα.

Η διεθνής κρίση που αρχίζει το 1929 φτάνει στην Ελλάδα μέσω της μείωσης εξαγωγών, μεταναστευτικών εμβασμάτων και διαθέσιμων ξένων κεφαλαίων. Η κυβέρνηση προσπαθεί να διατηρήσει τη δραχμή συνδεδεμένη με τον χρυσό, ακόμη και μετά την εγκατάλειψή του από τη Βρετανία το 1931. Η άμυνα του νομίσματος εξαντλεί συναλλαγματικά διαθέσιμα και επιβάλλει αυστηρούς περιορισμούς. Η κρίση δεν χτυπά όλους το ίδιο: παραγωγοί εξαγώγιμων προϊόντων, μισθωτοί, άνεργοι και υπερχρεωμένα νοικοκυριά έχουν διαφορετικές εμπειρίες.

Στις 26 Απριλίου 1932 η Ελλάδα εγκαταλείπει τον κανόνα συναλλάγματος χρυσού και περιορίζει την ελεύθερη αγορά συναλλάγματος. Από την 1η Μαΐου αναστέλλεται η μεταφορά πληρωμών για το εξωτερικό δημόσιο χρέος και η δραχμή υποτιμάται. Ο όρος «πτώχευση» χρησιμοποιείται συχνά, αλλά κρύβει τις επιμέρους πράξεις: νομισματική μεταβολή, διαπραγμάτευση με πιστωτές και περιορισμό πληρωμών. Οι οικονομολόγοι διαφωνούν για το βάρος κάθε επιλογής και για το πόσο γρήγορα η υποτίμηση βοήθησε την εσωτερική παραγωγή.

Η κρίση διαλύει την πολιτική σταθερότητα της τετραετίας. Στις 26 Μαΐου 1932 ο Αλέξανδρος Παπαναστασίου σχηματίζει ολιγοήμερη κυβέρνηση. Στις 5 Ιουνίου επιστρέφει ο Βενιζέλος και παραμένει έως τις 4 Νοεμβρίου. Μετά τις εκλογές του Σεπτεμβρίου, που δεν δίνουν βιώσιμη αυτοδυναμία, πρωθυπουργός γίνεται ο Παναγής Τσαλδάρης. Η εναλλαγή γίνεται κοινοβουλευτικά, αλλά το πολιτικό σύστημα ξαναμπαίνει σε περίοδο αβεβαιότητας.

Η αλλαγή δεν είναι μόνο αποτέλεσμα προσωπικής αντιπαράθεσης. Η ύφεση περιορίζει την πίστωση, πιέζει μισθούς και αγροτικά εισοδήματα και κάνει δυσκολότερη την εξυπηρέτηση χρεών. Η αντιπολίτευση κατηγορεί την κυβέρνηση για τη νομισματική άμυνα και τον δανεισμό, ενώ οι Φιλελεύθεροι προβάλλουν τα έργα και τη σταθερότητα των προηγούμενων ετών. Οικονομική κρίση και Εθνικός Διχασμός αλληλοτροφοδοτούνται, χωρίς η μία αιτία να εξηγεί από μόνη της όλη την πολιτική μεταβολή.

Στις 16 Ιανουαρίου 1933 ο Βενιζέλος σχηματίζει τελευταία βραχύβια κυβέρνηση και οδηγεί τη χώρα σε νέες εκλογές. Στις 5 Μαρτίου η αντιβενιζελική Ηνωμένη Αντιπολίτευση επικρατεί. Η διαφορά ψήφων δεν μεταφράζεται μηχανικά σε έδρες, επειδή μεσολαβεί το εκλογικό σύστημα. Το ουσιαστικό αποτέλεσμα είναι ότι ο Τσαλδάρης μπορεί να σχηματίσει πλειοψηφική κυβέρνηση.

Τη νύχτα των εκλογών ο Νικόλαος Πλαστήρας επιχειρεί στρατιωτικό κίνημα για να εμποδίσει την ανάληψη της εξουσίας από τους νικητές. Η προσωρινή κυβέρνηση του Αλέξανδρου Οθωναίου διαρκεί από τις έξι ως τις 10 Μαρτίου. Το κίνημα αποτυγχάνει και στις 10 Μαρτίου ο Τσαλδάρης αναλαμβάνει κανονικά την πρωθυπουργία. Η προσωπική γνώση, έγκριση ή ευθύνη του Βενιζέλου για το σχέδιο δεν θεωρείται αποδεδειγμένη και παραμένει αντικείμενο ιστοριογραφικής διαφωνίας.

Η αποτυχία του κινήματος αποκαθιστά άμεσα την κοινοβουλευτική κυβέρνηση, αλλά τραυματίζει τη δημοκρατική νομιμοποίηση των βενιζελικών και ενισχύει την καχυποψία των αντιπάλων τους. Στις 6 Ιουνίου 1933 γίνεται ένοπλη απόπειρα δολοφονίας του Βενιζέλου στη λεωφόρο Κηφισίας. Ο ίδιος επιζεί, άνθρωποι της συνοδείας του σκοτώνονται ή τραυματίζονται. Η ανάκριση και η δίκη πολιτικοποιούνται, δεν θα παρουσιάσουμε ως δικαστικά και ιστορικά λυμένη την ταυτότητα όλων των εντολέων.

Στο μεταξύ, η κοινωνική διαμάχη δεν περιορίζεται στους αρχηγούς. Εργατικές διεκδικήσεις, αγροτικά χρέη και προσφυγικές ανάγκες συναντούν την αστυνομική επιτήρηση και την εφαρμογή του Ιδιωνύμου. Οι γυναίκες εργάζονται στη γεωργία, στην καπνοβιομηχανία, στην κλωστοϋφαντουργία, στις υπηρεσίες και μέσα στην άμισθη οικογενειακή οικονομία, αλλά αμείβονται συνήθως λιγότερο και έχουν περιορισμένη πολιτική εκπροσώπηση. Οι κατηγορίες «εργάτες», «αγρότες», «πρόσφυγες» και «γυναίκες» δεν είναι ομοιογενή πολιτικά στρατόπεδα.

Στις δημοτικές εκλογές του 1934 οι γυναίκες ασκούν για πρώτη φορά σε πανελλαδική κλίμακα το περιορισμένο δικαίωμα που είχε θεσπιστεί το 1930. Η συμμετοχή είναι χαμηλή και οι αριθμοί που δημοσιεύονται συχνά αφορούν διαφορετικές γεωγραφικές κλίμακες, γι’ αυτό δεν θα δώσουμε ένα ενιαίο σύνολο ως απολύτως βέβαιο. Η ιστορική σημασία βρίσκεται στη θεσμική ρωγμή, μαζί με το γεγονός ότι η συντριπτική πλειονότητα των ενήλικων γυναικών εξακολουθεί να αποκλείεται.

Στις 9 Φεβρουαρίου 1934 η Ελλάδα, η Τουρκία, η Ρουμανία και η Γιουγκοσλαβία υπογράφουν στην Αθήνα το Βαλκανικό Σύμφωνο. Στόχος είναι η αμοιβαία εγγύηση των βαλκανικών συνόρων και η συνεννόηση απέναντι σε αναθεωρητικές πιέσεις. Το σύμφωνο δεν αποτελεί γενική στρατιωτική ένωση για κάθε πιθανό πόλεμο και δεν λύνει όλες τις περιφερειακές διαφορές. Δείχνει, ωστόσο, πόσο έχει μετακινηθεί η ελληνική διπλωματία από την ελληνοτουρκική σύγκρουση της προηγούμενης δεκαετίας.

Στις 19 Οκτωβρίου 1934 ο Αλέξανδρος Ζαΐμης επανεκλέγεται πρόεδρος της Δημοκρατίας. Ο Παναγής Τσαλδάρης παραμένει πρωθυπουργός. Ως τις 31 Δεκεμβρίου το Σύνταγμα του 1927 εξακολουθεί τυπικά να ισχύει, η Βουλή λειτουργεί και η μοναρχία δεν έχει αποκατασταθεί. Πίσω από αυτή τη θεσμική συνέχεια, όμως, οι αποτυχημένες στρατιωτικές επεμβάσεις, η απόπειρα κατά του Βενιζέλου και η αμοιβαία δυσπιστία έχουν αποδυναμώσει τη δημοκρατία.

Η δεκαετία 1925–1934 δεν είναι μια ευθεία πορεία αποτυχίας. Περιλαμβάνει την ανατροπή μιας δικτατορίας, την ψήφιση δημοκρατικού Συντάγματος, εκλογές, δημόσια έργα, προσφυγική δημιουργία, περιορισμένη διεύρυνση της γυναικείας ψήφου και διπλωματική προσέγγιση με την Τουρκία και τα Βαλκάνια. Περιλαμβάνει επίσης λογοκρισία, εκτοπίσεις, κοινωνική καταστολή, οικονομική κρίση και επανειλημμένη προσφυγή αξιωματικών στα όπλα. Αυτή η συνύπαρξη προόδου και θεσμικής βίας εξηγεί την ευθραυστότητα του καθεστώτος.

Στο επόμενο επεισόδιο θα περάσουμε στο 1935. Θα δούμε ένα νέο στρατιωτικό κίνημα, την κατάρρευση της αβασίλευτης δημοκρατίας και την παλινόρθωση της μοναρχίας, την άνοδο του Ιωάννη Μεταξά και τη δικτατορία της τετάρτης Αυγούστου, ώσπου η Ελλάδα να βρεθεί μπροστά στον πόλεμο του 1940.