Μικρασιατική Εκστρατεία, Καταστροφή και πολιτειακή αλλαγή

Επεισόδιο δέκατο.

Καλώς ήρθατε σε ένα ακόμη επεισόδιο της σειράς «Η Ιστορία της Ελλάδας, από το 1800 έως σήμερα».

Στο προηγούμενο επεισόδιο φτάσαμε έως το τέλος του 1918. Η Ελλάδα είχε εισέλθει ενιαία στον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο στο πλευρό της Αντάντ, αλλά ο Εθνικός Διχασμός παρέμενε ανοιχτή πολιτική πληγή. Με τη λήξη του πολέμου, ο Ελευθέριος Βενιζέλος προσέρχεται στη Διάσκεψη Ειρήνης του Παρισιού ως πρωθυπουργός μιας νικήτριας χώρας και διεκδικεί εδάφη στη Θράκη και στη δυτική Μικρά Ασία.

Οι ελληνικές διεκδικήσεις στηρίζονται στη Μεγάλη Ιδέα, στην παρουσία πολυάριθμων ορθόδοξων πληθυσμών και στη συμμαχική νίκη. Η πληθυσμιακή εικόνα, όμως, διαφέρει ανάλογα με τα όρια που επιλέγονται και τις οθωμανικές, ελληνικές ή ξένες στατιστικές. Η Σμύρνη είναι μια πολυγλωσσική και πολυθρησκευτική πόλη, στην ευρύτερη ενδοχώρα οι μουσουλμανικοί πληθυσμοί υπερισχύουν σε πολλές περιοχές.

Στις 2 Μαΐου του 1919 με το παλαιό ημερολόγιο, ή στις δεκαπέντε με το νέο, ελληνικές δυνάμεις αποβιβάζονται στη Σμύρνη με απόφαση του Ανώτατου Συμμαχικού Συμβουλίου. Η εντολή παρουσιάζεται ως προσωρινή κατοχή για την τήρηση της τάξης, όχι ως αναγνωρισμένη προσάρτηση. Για πολλούς Έλληνες της πόλης είναι στιγμή απελευθέρωσης. Για πολλούς μουσουλμάνους κατοίκους είναι ξένη στρατιωτική κατοχή.

Από την πρώτη ημέρα σημειώνονται πυροβολισμοί, φόνοι, κακοποιήσεις και λεηλασίες. Η Διασυμμαχική Επιτροπή Έρευνας δεν μπόρεσε να εξακριβώσει ποιος έριξε πρώτος, κατέγραψε όμως αυθαίρετες συλλήψεις, κακοποίηση και φόνους μουσουλμάνων από στρατιώτες και μέλη του ελληνικού πλήθους, καθώς και καθυστερημένη αντίδραση της ελληνικής διοίκησης. Κατέγραψε επίσης επιθέσεις τουρκικών ενόπλων εναντίον Ελλήνων αμάχων. Οι δικοί της αριθμοί είναι προσεγγίσεις, όχι πλήρης απολογισμός.

Η ελληνική ζώνη διευρύνεται και η διοίκηση οργανώνεται υπό τον ύπατο αρμοστή Αριστείδη Στεργιάδη. Παράλληλα, το εθνικιστικό κίνημα που συσπειρώνεται γύρω από τον Μουσταφά Κεμάλ απορρίπτει τη διανομή της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Από την Άγκυρα θα διαμορφωθεί διαφορετικό κέντρο πολιτικής και στρατιωτικής εξουσίας από την κυβέρνηση του σουλτάνου στην Κωνσταντινούπολη.

Τον Νοέμβριο, η Συνθήκη του Νεϊγύ και χωριστή ελληνοβουλγαρική σύμβαση ρυθμίζουν τα σύνορα με τη Βουλγαρία και προβλέπουν αμοιβαία, τυπικά εθελοντική μετανάστευση μειονοτήτων. Η Δυτική Θράκη θα περάσει τελικά στην Ελλάδα το 1920. Η μετακίνηση πληθυσμών δεν αρχίζει το 1922, οι πόλεμοι και οι διεθνείς συμφωνίες έχουν ήδη δημιουργήσει πρόσφυγες, ανταλλάξιμες περιουσίες και νέες μειονότητες.

Το καλοκαίρι του 1920, με συμμαχική έγκριση, ο ελληνικός στρατός προελαύνει πέρα από την αρχική ζώνη της Σμύρνης και καταλαμβάνει την Ανατολική Θράκη. Η επιχείρηση αντιμετωπίζει δυνάμεις του τουρκικού εθνικιστικού κινήματος, ενώ η κυβέρνηση της Κωνσταντινούπολης έχει περιορισμένο πραγματικό έλεγχο. Η Ελλάδα βρίσκεται πλέον σε εκτεταμένο πόλεμο, παρότι το οριστικό διεθνές καθεστώς δεν έχει ακόμη εφαρμοστεί.

Στις 10 Αυγούστου υπογράφεται η Συνθήκη των Σεβρών. Η Ελλάδα αποκτά την Ανατολική Θράκη και αναλαμβάνει τη διοίκηση της περιοχής της Σμύρνης. Η κυριαρχία στη ζώνη παραμένει τυπικά οθωμανική και μετά από πέντε χρόνια προβλέπεται δυνατότητα απόφασης για ένωσή της με την Ελλάδα. Η συνθήκη φαίνεται να φέρνει τη χώρα κοντά στη μεγαλύτερη εδαφική της έκταση.

Οι Σέβρες, όμως, δεν θα κυρωθούν ούτε θα εφαρμοστούν από το τουρκικό εθνικιστικό κίνημα. Η Ιταλία και η Γαλλία απομακρύνονται σταδιακά από την ελληνική επιχείρηση, ενώ η βρετανική πολιτική παραμένει ευνοϊκότερη χωρίς να αποστέλλει στρατό για να επιβάλει τη συνθήκη. Η Ελλάδα καλείται έτσι να στηρίξει με δικούς της πόρους μια διευρυνόμενη κατοχή απέναντι σε αντίπαλο που οργανώνεται και ενισχύεται.

Στις 12 Οκτωβρίου με το παλαιό ημερολόγιο, ή στις είκοσι πέντε με το νέο, πεθαίνει αιφνίδια ο βασιλιάς Αλέξανδρος. Ακολουθεί σύντομη αντιβασιλεία του Παύλου Κουντουριώτη. Στις εκλογές της 1ης Νοεμβρίου με το παλαιό, ή της δεκάτης τετάρτης με το νέο, οι Φιλελεύθεροι ηττώνται και ο Βενιζέλος αναχωρεί από την Ελλάδα. Πρωθυπουργός γίνεται ο Δημήτριος Ράλλης και αντιβασίλισσα η βασίλισσα Όλγα.

Το δημοψήφισμα της 22ης Νοεμβρίου με το παλαιό ημερολόγιο, ή της 5ης Δεκεμβρίου με το νέο, επαναφέρει τον Κωνσταντίνο. Η διαδικασία διεξάγεται μέσα στο κλίμα του Διχασμού και χωρίς ουσιαστικό αντίπαλο ψηφοδέλτιο. Η επιστροφή του βασιλιά, τον οποίο οι Σύμμαχοι συνέδεαν με την ουδετερότητα του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου, επιδεινώνει τη διεθνή θέση της Ελλάδας. Η νέα κυβέρνηση, ωστόσο, δεν τερματίζει την εκστρατεία.

Στις αρχές του 1921 οι κυβερνήσεις Ράλλη και Νικολάου Καλογερόπουλου συνεχίζουν τον πόλεμο. Μετά τις επιχειρήσεις προς το Ινονού, ο τουρκικός εθνικιστικός στρατός δείχνει ότι δεν είναι πλέον άθροισμα άτακτων σωμάτων. Η κυβέρνηση του Δημητρίου Γούναρη, από τον Μάρτιο, επιλέγει νέα μεγάλη επίθεση, ελπίζοντας ότι μια στρατιωτική νίκη θα εξασφαλίσει ευνοϊκή ειρήνη.

Τον Ιούνιο και τον Ιούλιο, ο ελληνικός στρατός καταλαμβάνει την Κιουτάχεια και το Εσκί Σεχίρ. Οι τουρκικές δυνάμεις, όμως, υποχωρούν συντεταγμένα ανατολικότερα και δεν καταστρέφονται. Η ελληνική ηγεσία αποφασίζει να συνεχίσει προς την Άγκυρα. Όσο ο στρατός απομακρύνεται από τα παράλια, οι γραμμές ανεφοδιασμού επιμηκύνονται μέσα σε άνυδρη και δύσκολη ενδοχώρα.

Από τις 23 Αυγούστου έως τις 13 Σεπτεμβρίου με το νέο ημερολόγιο διεξάγεται η μάχη του Σαγγάριου. Οι ελληνικές δυνάμεις πλησιάζουν στην Άγκυρα, αλλά δεν διασπούν οριστικά την τουρκική άμυνα. Με βαριές απώλειες και εξαντλημένο ανεφοδιασμό επιστρέφουν στη γραμμή Εσκί Σεχίρ–Αφιόν. Η μάχη τερματίζει την ελληνική προέλαση, όχι όμως τον πόλεμο.

Οι απώλειες και των δύο στρατών είναι μεγάλες, αλλά οι πίνακες δεν χρησιμοποιούν πάντοτε τις ίδιες κατηγορίες. Άλλο είναι ο νεκρός στη μάχη, άλλο εκείνος που πεθαίνει αργότερα από τραύμα ή ασθένεια, άλλο ο αγνοούμενος και άλλο ο αιχμάλωτος. Οι αγνοούμενοι μπορεί αργότερα να καταγραφούν ως νεκροί ή αιχμάλωτοι. Γι’ αυτό δεν αθροίζουμε διαφορετικούς πίνακες σε έναν υποτιθέμενο βέβαιο αριθμό νεκρών.

Ο πόλεμος πλήττει διαδοχικά και τους αμάχους. Ελληνικά τμήματα και ένοπλες ομάδες διαπράττουν φόνους, λεηλασίες και εμπρησμούς μουσουλμανικών οικισμών, ιδιαίτερα σε εκκαθαριστικές επιχειρήσεις και κατά τις υποχωρήσεις. Τουρκικές εθνικιστικές δυνάμεις και άτακτα σώματα προχωρούν σε φόνους, βιασμούς, λεηλασίες, εκτοπίσεις και πορείες θανάτου εναντίον ελληνικών και αρμενικών κοινοτήτων. Η καταγραφή όλων των θυμάτων δεν σημαίνει ότι κάθε πράξη είχε την ίδια κλίμακα, οργάνωση ή στόχο.

Στον Πόντο και σε περιοχές έξω από τον ελληνικό στρατιωτικό έλεγχο, ορθόδοξοι πληθυσμοί υφίστανται επιστρατεύσεις σε τάγματα εργασίας, εκτοπίσεις προς το εσωτερικό, εκτελέσεις και καταστροφή κοινοτήτων. Η δίωξη αυτή έχει αρχίσει πριν από το 1919 και κορυφώνεται στα χρόνια του πολέμου. Οι όροι, οι συνολικοί αριθμοί και η περιοδολόγηση αποτελούν πεδίο έντονης ιστοριογραφικής και πολιτικής αντιπαράθεσης, οι επιμέρους διώξεις, όμως, τεκμηριώνονται από πολλές ανεξάρτητες πηγές.

Οι διώξεις αυτές περιγράφονται στην ελληνική δημόσια μνήμη και σε μέρος της διεθνούς βιβλιογραφίας ως «Γενοκτονία των Ελλήνων του Πόντου». Ο όρος έχει αναγνωριστεί θεσμικά από τη Βουλή των Ελλήνων, η οποία με τον Ν. 2193/1994 καθιέρωσε τη 19η Μαΐου ως ημέρα μνήμης, και έχει λάβει διεθνή επιστημονική αναγνώριση, μεταξύ άλλων με ψήφισμα της Διεθνούς Ένωσης Μελετητών Γενοκτονιών το 2007. Η διεθνής νομική και διπλωματική αναγνώριση, ωστόσο, δεν είναι καθολική και η χρήση του όρου εξακολουθεί να αποτελεί πεδίο ιστοριογραφικής και πολιτικής συζήτησης.

Τον χειμώνα του 1921 προς το 1922, το μέτωπο μένει ακίνητο. Η Ελλάδα συντηρεί έναν μεγάλο στρατό εκατοντάδες χιλιόμετρα από τα κύρια λιμάνια, ενώ οι διεθνείς υποστηρικτές λιγοστεύουν. Η Γαλλία προσεγγίζει την Άγκυρα και η Ιταλία έχει ήδη περιορίσει την εμπλοκή της. Στην Ελλάδα, η φορολογία, ο πληθωρισμός, οι επιστρατεύσεις και η απουσία ανδρών επιβαρύνουν οικογένειες και παραγωγή.

Την άνοιξη του 1922, η κυβέρνηση επιβάλλει αναγκαστικό δάνειο. Τα χαρτονομίσματα διχοτομούνται: το ένα μισό διατηρεί τη μισή ονομαστική αξία και το άλλο ανταλλάσσεται με κρατικό τίτλο. Το μέτρο αποφέρει περίπου 1.300.000.000 δραχμές, αλλά φανερώνει πόσο δύσκολη έχει γίνει η χρηματοδότηση του πολέμου και πόσο άμεσα περνά το κόστος στην καθημερινότητα.

Μέσα σε λίγους μήνες διαδέχονται τον Γούναρη ο Νικόλαος Στράτος και ο Πέτρος Πρωτοπαπαδάκης. Οι διπλωματικές προσπάθειες δεν εξασφαλίζουν ούτε βιώσιμη ειρήνη ούτε νέα συμμαχική στρατιωτική στήριξη. Η Στρατιά της Μικράς Ασίας κρατά ένα υπερβολικά εκτεταμένο μέτωπο, ενώ η τουρκική διοίκηση συγκεντρώνει δυνάμεις για την τελική επίθεση.

Στις 13 Αυγούστου με το παλαιό ημερολόγιο, ή στις είκοσι έξι με το νέο, αρχίζει η τουρκική Μεγάλη Επίθεση στον τομέα του Αφιόν. Το μέτωπο διασπάται. Στις 30 Αυγούστου με το νέο ημερολόγιο, η μάχη του Ντουμλού Πινάρ ολοκληρώνει την ήττα των κύριων ελληνικών δυνάμεων. Ο στρατηγός Νικόλαος Τρικούπης αιχμαλωτίζεται και οι ελληνικές μονάδες υποχωρούν προς τα παράλια, συχνά χωρίς ενιαία διοίκηση.

Για ολόκληρη την εκστρατεία, επίσημες ελληνικές σειρές καταγράφουν χωριστά νεκρούς μάχης, θανάτους από τραύματα ή ασθένεια, τραυματίες, αγνοουμένους και αιχμαλώτους. Οι μεταγενέστερες δημοσιεύσεις δεν συμφωνούν πάντοτε στους αριθμούς και στις επικαλύψεις. Ασφαλές συμπέρασμα είναι ότι οι στρατιωτικές απώλειες ανέρχονται σε δεκάδες χιλιάδες. Δεν μετατρέπουμε τους αγνοουμένους ή όλους τους αιχμαλώτους αυτομάτως σε νεκρούς.

Κατά την υποχώρηση, ελληνικές μονάδες πυρπολούν πόλεις και χωριά και βιαιοπραγούν εναντίον μουσουλμάνων αμάχων. Πολλοί ορθόδοξοι και Αρμένιοι κάτοικοι ακολουθούν τον στρατό, φοβούμενοι αντίποινα. Πίσω από τη γραμμή προέλασης, τουρκικά στρατεύματα και άτακτοι σκοτώνουν, ληστεύουν και κακοποιούν χριστιανούς αμάχους. Η δυτική Μικρά Ασία μετατρέπεται σε χώρο στρατιωτικής κατάρρευσης και μαζικού διωγμού.

Στις 9 Σεπτεμβρίου με το νέο ημερολόγιο, ο τουρκικός στρατός εισέρχεται στη Σμύρνη. Ακολουθούν φόνοι, λεηλασίες, συλλήψεις και σεξουαλική βία σε βάρος Ελλήνων και Αρμενίων. Ο μητροπολίτης Χρυσόστομος παραδίδεται στο πλήθος και θανατώνεται. Χιλιάδες άνθρωποι συγκεντρώνονται στην προκυμαία, ανάμεσα στη φωτιά, τη θάλασσα και τα συμμαχικά πολεμικά πλοία.

Η μεγάλη πυρκαγιά αρχίζει στις 13 Σεπτεμβρίου και καταστρέφει κυρίως τις αρμενικές και ελληνικές συνοικίες. Η προέλευσή της παραμένει αντικείμενο ανταγωνιστικών εθνικών αφηγήσεων. Αμερικανική επίσημη αναφορά της εποχής δήλωνε ότι δεν είχε εξακριβωθεί ο εμπρηστής, αλλά απέδιδε στις τουρκικές αρχές ευθύνη για την αποτυχία διατήρησης της τάξης. Πολλές μεταγενέστερες μελέτες, βασισμένες σε μαρτυρίες, αποδίδουν την έναρξη σε τουρκικά στρατιωτικά τμήματα. Ο ακριβής αριθμός των νεκρών δεν είναι γνωστός.

Η εκκένωση από τη Σμύρνη και άλλα λιμάνια διαρκεί εβδομάδες. Άλλοι σώζονται με πλοία, άλλοι σκοτώνονται ή χάνονται και πολλοί άνδρες οδηγούνται σε αιχμαλωσία ή σε τάγματα εργασίας στο εσωτερικό. Οι όροι «νεκροί», «αγνοούμενοι», «αιχμάλωτοι» και «πρόσφυγες» δεν είναι εναλλάξιμοι. Ούτε όλοι όσοι έφτασαν στην Ελλάδα το 1922 υπήχθησαν αργότερα στην υποχρεωτική ανταλλαγή με τον ίδιο τρόπο.

Στις 11 Σεπτεμβρίου με το παλαιό ημερολόγιο, ή στις είκοσι τέσσερις με το νέο, στρατιωτικό κίνημα υπό τον Νικόλαο Πλαστήρα και τον Στυλιανό Γονατά επικρατεί στην Ελλάδα. Ο Κωνσταντίνος παραιτείται για δεύτερη φορά και τον διαδέχεται ο Γεώργιος ο δεύτερος. Μετά τη σύντομη κυβέρνηση Νικολάου Τριανταφυλλάκου, σχηματίζεται κυβέρνηση Σωτηρίου Κροκιδά υπό τον έλεγχο της Επαναστατικής Επιτροπής.

Η Ανακωχή των Μουδανιών, στις 11 Οκτωβρίου, τερματίζει τις επιχειρήσεις και προβλέπει την αποχώρηση του ελληνικού στρατού από την Ανατολική Θράκη. Η Ελλάδα προσχωρεί στους όρους τρεις ημέρες αργότερα. Μαζί με τον στρατό αποχωρεί σχεδόν ολόκληρος ο ορθόδοξος πληθυσμός της περιοχής. Πρόκειται για νέα προσφυγική έξοδο πριν ακόμη υπογραφεί η σύμβαση της υποχρεωτικής ανταλλαγής.

Στις 15 Νοεμβρίου με το παλαιό ημερολόγιο, ή στις είκοσι οκτώ με το νέο, έκτακτο στρατοδικείο δικάζει οκτώ πολιτικούς και στρατιωτικούς για την ήττα. Έξι, ανάμεσά τους οι πρώην πρωθυπουργοί Γούναρης, Πρωτοπαπαδάκης και Στράτος και ο αρχιστράτηγος Γεώργιος Χατζανέστης, καταδικάζονται και εκτελούνται αμέσως. Η Δίκη των Έξι εκτονώνει την απαίτηση για τιμωρία, αλλά διεξάγεται με συνοπτικές διαδικασίες και βαθαίνει τον Διχασμό. Δεν αποτελεί ουδέτερη ιστορική απόφαση για όλες τις αιτίες της Καταστροφής.

Τον πρώτο χειμώνα μετά την Καταστροφή, λιμάνια, αποθήκες, σχολεία, στρατόπεδα και πρόχειροι συνοικισμοί γεμίζουν πρόσφυγες. Η στέγη, το καθαρό νερό, η τροφή και η υγειονομική περίθαλψη δεν επαρκούν. Επιδημίες, ελονοσία και υποσιτισμός προκαλούν νέους θανάτους, οι οποίοι δεν πρέπει να συγχέονται με όσους σκοτώθηκαν στις μάχες ή στις βιαιοπραγίες. Το κράτος, διεθνείς οργανώσεις, φιλανθρωπικά δίκτυα και οι ίδιοι οι πρόσφυγες οργανώνουν την επιβίωση.

Στις 30 Ιανουαρίου του 1923, Ελλάδα και Τουρκία υπογράφουν στη Λωζάννη σύμβαση υποχρεωτικής ανταλλαγής. Το κριτήριο είναι η θρησκεία: Τούρκοι υπήκοοι ελληνικού ορθόδοξου θρησκεύματος και Έλληνες υπήκοοι μουσουλμανικού θρησκεύματος. Εξαιρούνται οι εγκατεστημένοι προ του τέλους Οκτωβρίου 1918 Έλληνες της Κωνσταντινούπολης και οι μουσουλμάνοι της Δυτικής Θράκης. Η σύμβαση νομιμοποιεί και οργανώνει έναν ξεριζωμό που για τους περισσότερους ορθόδοξους της Μικράς Ασίας έχει ήδη συμβεί.

Οι αριθμοί χρειάζονται διάκριση. Άλλο είναι όσοι έφυγαν βίαια το 1922, άλλο όσοι μετακινήθηκαν αργότερα βάσει της σύμβασης και άλλο όσοι είχαν φτάσει από παλαιότερους διωγμούς. Η απογραφή του 1928 κατέγραψε περίπου 1.220.000 πρόσφυγες στην Ελλάδα, όχι όλους τους νεκρούς ή αγνοούμενους της περιόδου. Από την Ελλάδα αναχώρησαν για την Τουρκία εκατοντάδες χιλιάδες μουσουλμάνοι, επίσης με απώλεια πατρίδας, περιουσίας και τοπικών δεσμών.

Στις 24 Ιουλίου υπογράφεται η Συνθήκη της Λωζάννης. Αντικαθιστά το ανεφάρμοστο σύστημα των Σεβρών, αναγνωρίζει τη νέα Τουρκία και οριστικοποιεί τα ελληνοτουρκικά σύνορα στον Έβρο. Η Ανατολική Θράκη, η Ίμβρος και η Τένεδος μένουν στην Τουρκία. Η ανταλλαγή και οι μειονοτικές ρήτρες μετατρέπουν τη θρησκευτική ταυτότητα σε βασικό κριτήριο διεθνούς προστασίας, εξαίρεσης ή αναγκαστικής μετακίνησης.

Στις 29 Σεπτεμβρίου ιδρύεται, με πρωτόκολλο της Κοινωνίας των Εθνών, η Επιτροπή Αποκαταστάσεως Προσφύγων. Το ελληνικό κράτος δεσμεύεται να της διαθέσει τουλάχιστον 500.000 εκτάρια και να αναζητήσει διεθνές δάνειο. Η Επιτροπή είναι αυτόνομος οργανισμός με ελληνική και διεθνή συμμετοχή. Στόχος της δεν είναι μόνο η προσωρινή ανακούφιση, αλλά η εγκατάσταση προσφύγων σε γη και παραγωγική εργασία.

Οι γυναίκες και τα παιδιά αποτελούν μεγάλο μέρος του προσφυγικού πληθυσμού. Πολλές οικογένειες έχουν χάσει άνδρες στη μάχη, στις εκτοπίσεις, στα τάγματα εργασίας ή στην αιχμαλωσία, άλλες αγνοούν ακόμη την τύχη τους. Οι γυναίκες αναλαμβάνουν μόνες νοικοκυριά, εργάζονται σε καπνεργοστάσια, κλωστοϋφαντουργίες, εργαστήρια, οικιακή υπηρεσία και αγροτικές εγκαταστάσεις. Η εργασία προσφέρει επιβίωση, συχνά όμως με χαμηλούς μισθούς, επισφάλεια και κοινωνικό στιγματισμό.

Στις εκλογές της 16ης Δεκεμβρίου του 1923, οι αντιβενιζελικές δυνάμεις απέχουν και οι Φιλελεύθεροι επικρατούν. Τρεις ημέρες αργότερα, ο Γεώργιος ο δεύτερος αναχωρεί από τη χώρα και ο Παύλος Κουντουριώτης αναλαμβάνει αντιβασιλέας. Ο Στυλιανός Γονατάς παραδίδει τον Ιανουάριο του 1924 στον Βενιζέλο, τον οποίο διαδέχονται μέσα σε λίγους μήνες ο Γεώργιος Καφαντάρης και ο Αλέξανδρος Παπαναστασίου.

Στις 25 Μαρτίου του 1924, η Δ΄ Συντακτική Συνέλευση κηρύσσει έκπτωτη τη δυναστεία και ανακηρύσσει αβασίλευτη κοινοβουλευτική δημοκρατία. Το δημοψήφισμα της 13ης Απριλίου εγκρίνει την αλλαγή με περίπου 70%. Την 1η Μαΐου, ο Κουντουριώτης ορκίζεται προσωρινός Πρόεδρος. Το νέο πολίτευμα γεννιέται μέσα από εκλογική επιβεβαίωση, αλλά και υπό τη βαριά επιρροή της Επανάστασης του 1922 και του στρατού.

Ως το τέλος του 1924 διαδέχονται τον Παπαναστασίου ο Θεμιστοκλής Σοφούλης και ο Ανδρέας Μιχαλακόπουλος. Η προσφυγική εγκατάσταση προχωρεί με διεθνή χρηματοδότηση, απαλλοτριώσεις, νέους αγροτικούς κλήρους και πρόχειρους αστικούς συνοικισμούς. Δημιουργεί εργασία και παραγωγή, αλλά και συγκρούσεις για τη γη, τα σπίτια και τους μισθούς ανάμεσα σε πρόσφυγες και γηγενείς. Η κοινωνική ενσωμάτωση δεν ολοκληρώνεται με μια συνθήκη ή ένα δάνειο.

Μέσα σε έξι χρόνια, η Ελλάδα περνά από τη θέση της νικήτριας του 1918 στη στρατιωτική ήττα, στην απώλεια της Ανατολικής Θράκης και της μικρασιατικής ζώνης, στην άφιξη ενός τεράστιου προσφυγικού πληθυσμού και στην κατάργηση της μοναρχίας. Για την Τουρκία, η ίδια σύγκρουση είναι ο νικηφόρος Πόλεμος της Ανεξαρτησίας. Για τους ξεριζωμένους ορθόδοξους και μουσουλμάνους, είναι η οριστική απώλεια κόσμων που είχαν διαμορφωθεί επί αιώνες.

Στο επόμενο επεισόδιο περνάμε στα χρόνια 1925–1934: στην αστάθεια της Β΄ Ελληνικής Δημοκρατίας, στη δικτατορία του Πάγκαλου, στην επιστροφή του Βενιζέλου και στις κοινωνικές και οικονομικές μεταβολές του Μεσοπολέμου.