Κωνσταντίνος Α΄, Βενιζέλος και Εθνικός Διχασμός

Επεισόδιο ένατο.

Καλώς ήρθατε σε ένα ακόμη επεισόδιο της σειράς «Η Ιστορία της Ελλάδας, από το 1800 έως σήμερα».

Στο προηγούμενο επεισόδιο φτάσαμε έως το τέλος του 1913. Οι Βαλκανικοί Πόλεμοι είχαν σχεδόν διπλασιάσει την έκταση και τον πληθυσμό του ελληνικού κράτους. Η Μακεδονία, η Ήπειρος, η Κρήτη και νησιά του Αιγαίου είχαν ενταχθεί ή τεθεί υπό ελληνικό έλεγχο, ο Γεώργιος ο πρώτος είχε δολοφονηθεί στη Θεσσαλονίκη και στον θρόνο είχε ανέβει ο Κωνσταντίνος ο πρώτος. Η νίκη, όμως, άφηνε ανοιχτά σύνορα, διεθνείς εκκρεμότητες και μια κοινωνία που έπρεπε να ενσωματώσει νέες περιοχές και διαφορετικούς πληθυσμούς.

Στις 15 Ιουλίου με το παλαιό ημερολόγιο, ή στις είκοσι οκτώ με το νέο, η Αυστροουγγαρία κηρύσσει πόλεμο στη Σερβία. Μέσα σε λίγες ημέρες η ευρωπαϊκή κρίση γίνεται παγκόσμιος πόλεμος. Η Ελλάδα δηλώνει ουδετερότητα. Η ελληνοσερβική συνθήκη του 1913 είχε σχεδιαστεί κυρίως για επίθεση της Βουλγαρίας και δεν έδινε αυτονόητη απάντηση σε έναν αυστροσερβικό πόλεμο.

Ο Ελευθέριος Βενιζέλος θεωρεί ότι τα μακροπρόθεσμα συμφέροντα της Ελλάδας βρίσκονται με τη Βρετανία, τη Γαλλία και τη Ρωσία. Ο Κωνσταντίνος, αρχηγός του κράτους και ανώτατος άρχοντας του στρατού, επιμένει στην ουδετερότητα. Η γερμανική στρατιωτική του παιδεία και οι συγγενικοί δεσμοί με τον Κάιζερ επηρεάζουν την εικόνα του, αλλά η θέση του δεν ισοδυναμεί με επίσημο σχέδιο συμμαχίας με τη Γερμανία. Εκτιμά τη γερμανική στρατιωτική ισχύ, φοβάται τη Βουλγαρία και θεωρεί ότι ο ελληνικός στρατός χρειάζεται ανάπαυση μετά τους Βαλκανικούς Πολέμους.

Την ίδια χρονιά, οι ελληνοοθωμανικές σχέσεις δοκιμάζονται από διώξεις, εξαναγκασμούς και εκτοπισμούς ελληνορθόδοξων πληθυσμών στην ανατολική Θράκη και στα μικρασιατικά παράλια. Αθήνα και Κωνσταντινούπολη συζητούν ακόμη και οργανωμένη ανταλλαγή πληθυσμών, η οποία δεν ολοκληρώνεται εξαιτίας του πολέμου. Οι εκτιμήσεις για τους εκτοπισμένους διαφέρουν, επειδή οι πηγές μετρούν διαφορετικές περιοχές, χρονικές φάσεις και μορφές μετακίνησης. Δεν δίνουμε έναν ενιαίο αριθμό ως βέβαιο.

Στις αρχές του 1915 η Αντάντ σχεδιάζει την επιχείρηση στα Δαρδανέλλια και ζητεί ελληνική συνδρομή. Ο Βενιζέλος εισηγείται συμμετοχή, προσδοκώντας πολιτικά και εδαφικά ανταλλάγματα. Ο Κωνσταντίνος και η στρατιωτική ηγεσία αντιτίθενται. Αμφισβητούν τις πιθανότητες επιτυχίας, φοβούνται βουλγαρική επίθεση και διαφωνούν για το ποιος έχει τον τελικό λόγο στην εξωτερική πολιτική και στον πόλεμο.

Η σύγκρουση οδηγεί στην πρώτη παραίτηση του Βενιζέλου, στις 25 Φεβρουαρίου με το παλαιό ημερολόγιο, ή στις 10 Μαρτίου με το νέο. Πρωθυπουργός γίνεται ο Δημήτριος Γούναρης. Στις εκλογές της 31ης Μαΐου με το παλαιό ημερολόγιο, ή της 13ης Ιουνίου με το νέο, οι Φιλελεύθεροι κερδίζουν την πλειοψηφία. Ο Βενιζέλος επιστρέφει στην κυβέρνηση στις 10 Αυγούστου παλαιού, 23 Αυγούστου νέου ημερολογίου.

Τον Σεπτέμβριο η Βουλγαρία κινητοποιείται και ετοιμάζεται να επιτεθεί στη Σερβία. Ο Βενιζέλος υποστηρίζει ότι ενεργοποιείται η ελληνοσερβική υποχρέωση και συμφωνεί με την άφιξη δυνάμεων της Αντάντ στη Θεσσαλονίκη. Τα πρώτα αγγλογαλλικά τμήματα αποβιβάζονται στις 22 Σεπτεμβρίου παλαιού, ή στις 5 Οκτωβρίου νέου ημερολογίου. Η απόβαση γίνεται με κυβερνητική συναίνεση, αλλά σε χώρα που τυπικά παραμένει ουδέτερη και χωρίς κοινή θέση ανάμεσα σε πρωθυπουργό και βασιλιά.

Δύο ημέρες αργότερα, στις 24 Σεπτεμβρίου παλαιού, ή στις 7 Οκτωβρίου νέου ημερολογίου, ο Κωνσταντίνος παύει ουσιαστικά τον Βενιζέλο, ο οποίος παραιτείται για δεύτερη φορά. Ακολουθούν ο Αλέξανδρος Ζαΐμης και, από τις 25 Οκτωβρίου παλαιού ή 7 Νοεμβρίου νέου ημερολογίου, ο Στέφανος Σκουλούδης.

Στις 5 Οκτωβρίου με το παλαιό ημερολόγιο, ή στις 17 με το νέο, αφού ο Βενιζέλος έχει ήδη παραιτηθεί, η βρετανική κυβέρνηση προσφέρει επίσημα την Κύπρο στην κυβέρνηση του Αλέξανδρου Ζαΐμη, με όρο την πλήρη και άμεση στρατιωτική υποστήριξη της Σερβίας εναντίον της Βουλγαρίας. Η ελληνική κυβέρνηση απαντά αρνητικά στις 8 Οκτωβρίου με το παλαιό ημερολόγιο, ή στις 21 με το νέο, κρίνοντας ότι η επέμβαση δεν θα έσωζε τη Σερβία και θα εξέθετε την Ελλάδα σε σοβαρούς στρατιωτικούς κινδύνους. Η πρόταση, επομένως, δεν απευθύνεται στον Βενιζέλο και δεν αποτελεί άνευ όρων παραχώρηση της Κύπρου, αλλά συνδέεται ρητά με άμεση πολεμική δράση.

Στις 6 Δεκεμβρίου παλαιού, ή στις 19 Δεκεμβρίου νέου ημερολογίου, γίνονται νέες εκλογές. Οι Φιλελεύθεροι απέχουν, θεωρώντας αντισυνταγματική τη διάλυση της προηγούμενης Βουλής. Η νέα Βουλή κυριαρχείται από αντιβενιζελικές δυνάμεις, αλλά η πολιτική της νομιμοποίηση αμφισβητείται από ένα μεγάλο μέρος του εκλογικού σώματος. Η διαφωνία δεν είναι πλέον μόνο κυβερνητική, αποκτά παράλληλες εκδοχές συνταγματικής νομιμότητας.

Στις αρχές του 1916 η Στρατιά της Ανατολής οχυρώνει το Μακεδονικό Μέτωπο γύρω από τη Θεσσαλονίκη. Η παρουσία της Αντάντ περιορίζει την ελληνική κυριαρχία στην περιοχή, ενώ η κυβέρνηση της Αθήνας προσπαθεί να διατηρήσει ουδετερότητα κάτω από συνεχώς αυξανόμενη πίεση. Η ουδετερότητα, στην πράξη, δεν προστατεύει πια το έδαφος από τις αντιμαχόμενες συμμαχίες.

Στις 13 Μαΐου παλαιού, ή στις 26 Μαΐου νέου ημερολογίου, το οχυρό Ρούπελ παραδίδεται σε γερμανοβουλγαρικές δυνάμεις κατόπιν εντολής να μην προβληθεί αντίσταση. Ακολουθεί η προέλασή τους στην ανατολική Μακεδονία. Η Αθήνα υποστηρίζει ότι αποφεύγει μια μάταιη σύγκρουση και ότι έχει λάβει εγγυήσεις. Για τους βενιζελικούς, η παράδοση αποδεικνύει ότι η ουδετερότητα αφήνει τη χώρα εκτεθειμένη, ιδιαίτερα απέναντι στη Βουλγαρία.

Τον Ιούνιο παραιτείται ο Σκουλούδης. Τον διαδέχεται ο Αλέξανδρος Ζαΐμης, ύστερα ο Νικόλαος Καλογερόπουλος και, στις 27 Σεπτεμβρίου παλαιού ή 10 Οκτωβρίου νέου ημερολογίου, ο Σπυρίδων Λάμπρος. Οι γρήγορες αλλαγές δεν σημαίνουν διαφορετική λαϊκή εντολή, είναι κυβερνήσεις διορισμένες μέσα σε καθεστώς βασιλικής πρωτοβουλίας, πολεμικής πίεσης και βαθιάς πολιτικής διάσπασης.

Τον Αύγουστο γερμανοβουλγαρικές δυνάμεις καταλαμβάνουν την Καβάλα. Το ελληνικό Τέταρτο Σώμα Στρατού, αποκομμένο και με διαταγή να μην αντισταθεί, μεταφέρεται τον Σεπτέμβριο στο Γκέρλιτς της Γερμανίας. Οι άνδρες του περιγράφονται συχνά ως «φιλοξενούμενοι» ή «εθελοντικά εγκλεισμένοι», όμως η μετακίνησή τους έγινε σε συνθήκες στρατιωτικού εξαναγκασμού και περιορισμένων επιλογών. Δεν ήταν μια συνηθισμένη αιχμαλωσία μετά από μάχη, αλλά ούτε ελεύθερη τουριστική αναχώρηση.

Στη Θεσσαλονίκη, στις 17 Αυγούστου παλαιού, ή στις 30 Αυγούστου νέου ημερολογίου, εκδηλώνεται το κίνημα της Εθνικής Άμυνας από βενιζελικούς αξιωματικούς και πολίτες, με την υποστήριξη των δυνάμεων της Αντάντ. Ο Βενιζέλος εγκαταλείπει την Αθήνα, περνά από την Κρήτη και φτάνει στη Θεσσαλονίκη μαζί με τον ναύαρχο Παύλο Κουντουριώτη και τον στρατηγό Παναγιώτη Δαγκλή.

Στις 26 Σεπτεμβρίου παλαιού, ή στις 9 Οκτωβρίου νέου ημερολογίου, συγκροτείται η Προσωρινή Κυβέρνηση της Εθνικής Άμυνας. Δεν αντικαθιστά αμέσως διεθνώς και εδαφικά την κυβέρνηση της Αθήνας. Με τη στήριξη της Αντάντ ελέγχει σταδιακά τη Θεσσαλονίκη, την Κρήτη, νησιά και τμήματα των Νέων Χωρών, ενώ η κυβέρνηση του Λάμπρου και ο Κωνσταντίνος ελέγχουν την Παλαιά Ελλάδα. Η χώρα διαθέτει πλέον δύο ανταγωνιστικές κυβερνήσεις, άνισα αναγνωρισμένες και με μεταβαλλόμενα όρια ελέγχου.

Η προσωρινή κυβέρνηση οργανώνει δικό της στρατό και στα τέλη Νοεμβρίου κηρύσσει πόλεμο στη Γερμανία και τη Βουλγαρία. Η πράξη αυτή δεσμεύει την επικράτεια που ελέγχει, όχι ακόμη το ενιαίο ελληνικό κράτος. Για τους υποστηρικτές της, είναι άμυνα της Μακεδονίας και εκπλήρωση της συμμαχίας με τη Σερβία. Για τους αντιπάλους της, είναι ανταρσία που στηρίζεται σε ξένες λόγχες.

Η αναμέτρηση κορυφώνεται στην Αθήνα στις 18 Νοεμβρίου παλαιού, ή την 1η Δεκεμβρίου νέου ημερολογίου. Συμμαχικά αγήματα αποβιβάζονται για να επιβάλουν την παράδοση ελληνικού πολεμικού υλικού. Συγκρούονται με μονάδες πιστές στην κυβέρνηση και με Επιστράτους, ενώ συμμαχικά πλοία βάλλουν κατά θέσεων στην πρωτεύουσα. Μετά την αποχώρηση των Συμμάχων, ακολουθούν διώξεις, συλλήψεις, λεηλασίες και βία εναντίον βενιζελικών.

Για τα Νοεμβριανά δεν υπάρχει ένας ασφαλής, κοινά αποδεκτός αριθμός θυμάτων. Οι αναφορές χωρίζουν διαφορετικά τους νεκρούς και τραυματίες των συμμαχικών αγημάτων, του ελληνικού στρατού, των Επιστράτων και των αμάχων, ορισμένες είναι δηλώσεις των ίδιων των εμπλεκομένων. Γι’ αυτό δεν αθροίζουμε ασύμβατες κατηγορίες και δεν μετατρέπουμε μια κομματική αναφορά σε οριστικό απολογισμό.

Η Αντάντ επιβάλλει αυστηρότερο ναυτικό αποκλεισμό στην ελεγχόμενη από την Αθήνα Ελλάδα και απαιτεί αποστράτευση και μεταφορά στρατευμάτων στην Πελοπόννησο. Οι ελλείψεις τροφίμων και καυσίμων επιδεινώνονται. Ο αποκλεισμός είναι κεντρική αιτία, όχι όμως η μόνη: ο πόλεμος έχει ήδη διαταράξει τη ναυτιλία, τις εισαγωγές, τις τιμές και τα δίκτυα διανομής. Η πίεση πέφτει άνισα στους κατοίκους και βαθαίνει το μίσος ανάμεσα στα δύο στρατόπεδα.

Ο Διχασμός γίνεται εμπειρία της καθημερινής ζωής. Εφημερίδες κλείνουν ή λογοκρίνονται, δημόσιοι υπάλληλοι και αξιωματικοί κρίνονται από την πολιτική τους τοποθέτηση, οικογένειες και τοπικές κοινωνίες χωρίζονται. Τον Δεκέμβριο του 1916 οργανώνονται στην Αθήνα και σε επαρχιακές πόλεις τελετές «αναθέματος» εναντίον του Βενιζέλου. Στις περιοχές της Εθνικής Άμυνας, αντιβενιζελικοί υφίστανται επίσης πιέσεις και απομακρύνσεις. Η πολιτική ταυτότητα παύει να είναι απλή εκλογική προτίμηση και γίνεται κριτήριο πίστης προς το κράτος.

Την άνοιξη του 1917, με τη Ρωσία σε επανάσταση και την Αντάντ αποφασισμένη να ασφαλίσει το Μακεδονικό Μέτωπο, η πίεση στον Κωνσταντίνο γίνεται τελεσίγραφο. Στις 30 Μαΐου παλαιού, ή στις 12 Ιουνίου νέου ημερολογίου, εξαναγκάζεται να εγκαταλείψει τον θρόνο και τη χώρα χωρίς τυπική πράξη παραίτησης. Οι Σύμμαχοι αποκλείουν και τον διάδοχο Γεώργιο. Βασιλιάς γίνεται ο δεύτερος γιος, Αλέξανδρος.

Ο Ζαΐμης παραμένει για λίγες ημέρες πρωθυπουργός. Στις 14 Ιουνίου παλαιού, ή στις 27 Ιουνίου νέου ημερολογίου, ο Βενιζέλος αναλαμβάνει ξανά την κυβέρνηση στην Αθήνα. Η Προσωρινή Κυβέρνηση παύει να λειτουργεί χωριστά και το κράτος επανενώνεται διοικητικά. Η ένωση, όμως, δεν είναι πολιτική συμφιλίωση. Αντιβενιζελικοί αξιωματικοί, δικαστικοί και δημόσιοι υπάλληλοι απομακρύνονται, ενώ άλλοι εξορίζονται ή φυλακίζονται.

Η Βουλή που είχε εκλεγεί τον Μάιο του 1915 επανασυγκαλείται στις 29 Ιουνίου με το παλαιό ημερολόγιο, ή στις 12 Ιουλίου με το νέο, και μένει γνωστή ως «Βουλή των Λαζάρων». Η κυβέρνηση θεωρεί ότι η διάλυσή της το 1915 ήταν αντισυνταγματική. Οι αντίπαλοί της βλέπουν την επαναφορά μιας παλαιάς Βουλής χωρίς νέες εκλογές ως πράξη επιβολής. Και οι δύο αφηγήσεις δείχνουν το ίδιο πρόβλημα: οι θεσμοί λειτουργούν πλέον μέσα σε καθεστώς νικητών και ηττημένων.

Στα τέλη Ιουνίου, η ενιαία κυβέρνηση θεωρεί την Ελλάδα σε εμπόλεμη κατάσταση με τη Γερμανία και τη Βουλγαρία, συνεχίζοντας νομικά τις πράξεις της προσωρινής κυβέρνησης, και διακόπτει σχέσεις με τις άλλες Κεντρικές Δυνάμεις. Οι πηγές δίνουν διαφορετική ακριβή ημερομηνία επειδή αναφέρονται σε διαφορετικές πράξεις: ανάληψη της κυβέρνησης, αναγνώριση της προϋπάρχουσας κήρυξης πολέμου ή διακοπή διπλωματικών σχέσεων. Η ασφαλής διατύπωση είναι ότι η ενιαία Ελλάδα εισέρχεται στον πόλεμο στο πλευρό της Αντάντ στα τέλη Ιουνίου του 1917.

Αρχίζει μεγάλης κλίμακας επιστράτευση, εκπαίδευση και αναδιοργάνωση. Η διαδικασία συναντά ελλείψεις σε εξοπλισμό και στελέχη, διοικητικές δυσκολίες και αντιδράσεις σε περιοχές όπου η βασιλική παράταξη παραμένει ισχυρή. Η ένταξη του στρατού στη συμμαχική διοίκηση δεν είναι στιγμιαία. Ως το 1918, όμως, ελληνικές μεραρχίες θα αποτελούν σημαντικό μέρος της Στρατιάς της Ανατολής.

Στις 5 Αυγούστου παλαιού, ή στις 18 Αυγούστου νέου ημερολογίου, μεγάλη πυρκαγιά καταστρέφει το ιστορικό και εμπορικό κέντρο της Θεσσαλονίκης. Περίπου 70.000 άνθρωποι μένουν χωρίς στέγη. Η πλειονότητα είναι Εβραίοι, αλλά πλήττονται επίσης χριστιανοί και μουσουλμάνοι κάτοικοι. Οι εκτιμήσεις κυμαίνονται ανάλογα με την πηγή, δεν παρουσιάζουμε έναν αριθμό ως απογραφή ακριβείας. Η καταστροφή αλλάζει την πόλη και ανοίγει συγκρούσεις για την ανασυγκρότηση, την ιδιοκτησία και τον χαρακτήρα της.

Η Θεσσαλονίκη είναι ταυτόχρονα πόλη προσφύγων, συμμαχικών στρατευμάτων, νοσοκομείων και πολεμικής οικονομίας. Οι ανάγκες στέγασης μετά την πυρκαγιά αντιμετωπίζονται από την ελληνική διοίκηση, τις συμμαχικές αρχές, κοινοτικούς φορείς και οργανώσεις αρωγής. Η βοήθεια δεν κατανέμεται πάντα ισότιμα, ενώ η προσωρινή μετακίνηση χιλιάδων κατοίκων μετατρέπεται για ορισμένους σε μόνιμη αποχώρηση. Ο πόλεμος και η πυρκαγιά μεταβάλλουν όχι μόνο τον χάρτη, αλλά και τη σύνθεση της πόλης.

Τον Μάιο του 1918, το Σώμα Στρατού Εθνικής Άμυνας αναλαμβάνει επίθεση στις βουλγαρικές οχυρώσεις του Σκρα ντι Λέγκεν. Στις 17 Μαΐου παλαιού, ή στις 30 Μαΐου νέου ημερολογίου, οι Μεραρχίες Αρχιπελάγους, Κρήτης και Σερρών, με γαλλική υποστήριξη πυροβολικού και πεζικού, καταλαμβάνουν τις κύριες θέσεις. Η νίκη αποδεικνύει την επιχειρησιακή βελτίωση του αναδιοργανωμένου ελληνικού στρατού.

Οι απώλειες στο Σκρα είναι βαριές. Οι επίσημες στρατιωτικές ιστορίες διαχωρίζουν νεκρούς, τραυματίες και αγνοουμένους, αλλά διαφορετικές παρουσιάσεις μεταβάλλουν το πεδίο και τη χρονική περίοδο της καταμέτρησης. Στην αφήγηση αποφεύγουμε έναν εντυπωσιακό συνολικό αριθμό. Το ασφαλές συμπέρασμα είναι ότι η επιτυχία αποκτήθηκε με μεγάλο ανθρώπινο κόστος και με συνδυασμένη ελληνική και γαλλική δράση.

Στις 2 Σεπτεμβρίου παλαιού, ή στις 15 Σεπτεμβρίου νέου ημερολογίου, αρχίζει η τελική συμμαχική επίθεση στο Μακεδονικό Μέτωπο. Σερβικές και γαλλικές δυνάμεις διασπούν το μέτωπο στο Ντομπρό Πόλε, ενώ βρετανικές και ελληνικές μονάδες επιτίθενται στην περιοχή της Δοϊράνης. Εκεί οι επιθέσεις έχουν βαριές απώλειες και δεν επιτυγχάνουν την ίδια τακτική διάσπαση. Η συνολική υποχώρηση του βουλγαρικού στρατού προκύπτει από πολυεθνική επιχείρηση, εξάντληση και κατάρρευση του μετώπου, όχι από μία μόνο εθνική νίκη.

Στις 17 Σεπτεμβρίου παλαιού, ή στις 30 Σεπτεμβρίου νέου ημερολογίου, τίθεται σε ισχύ η ανακωχή με τη Βουλγαρία. Ακολουθούν η ανακωχή του Μούδρου με την Οθωμανική Αυτοκρατορία στις 30 Οκτωβρίου, της Αυστροουγγαρίας στις 3 Νοεμβρίου και της Γερμανίας στις 11 Νοεμβρίου, όλες με το νέο ημερολόγιο. Ο πόλεμος τελειώνει, αλλά οι συνθήκες ειρήνης και τα σύνορα δεν έχουν ακόμη αποφασιστεί.

Παράλληλα, το κύμα γρίπης του 1918 πλήττει στρατιώτες και αμάχους. Για την Ελλάδα δεν υπάρχει ασφαλής εθνικός απολογισμός: η πανελλαδική σειρά ληξιαρχικών στατιστικών θανάτου αρχίζει αργότερα και οι τοπικές μελέτες δεν μπορούν να προστεθούν μηχανικά. Μπορούμε να τεκμηριώσουμε σοβαρή θνησιμότητα σε κοινότητες και στρατιωτικούς πληθυσμούς, όχι έναν οριστικό αριθμό για όλη τη χώρα.

Στις 31 Δεκεμβρίου 1918, η Ελλάδα βρίσκεται στο στρατόπεδο των νικητών, με τον Αλέξανδρο στον θρόνο και τον Βενιζέλο πρωθυπουργό. Ο στρατός της παραμένει κινητοποιημένος και η κυβέρνηση ετοιμάζεται να παρουσιάσει εδαφικές διεκδικήσεις στη Διάσκεψη Ειρήνης. Ο Εθνικός Διχασμός, όμως, δεν έχει λήξει. Η κρατική ενοποίηση του 1917 άφησε διώξεις, εξορίες και δύο ανταγωνιστικές μνήμες νομιμότητας.

Η περίοδος 1914–1918 δεν είναι ιστορία μιας αναπόφευκτης «σωστής πλευράς». Ο Βενιζέλος διέκρινε σωστά ποια συμμαχία θα νικούσε και συνέδεσε την επιλογή του με την επέκταση της χώρας, αλλά η πολιτική του στηρίχθηκε και σε ξένη στρατιωτική πίεση. Ο Κωνσταντίνος εξέφρασε πραγματικό φόβο για έναν εξαντλημένο στρατό και για τη Βουλγαρία, αλλά η επιμονή του στην προσωπική άσκηση εξωτερικής πολιτικής όξυνε τη συνταγματική κρίση. Η Αντάντ υπερασπίστηκε το μέτωπό της με αποκλεισμό και επέμβαση, οι Κεντρικές Δυνάμεις και ιδίως η Βουλγαρία κατέλαβαν ελληνικό έδαφος. Αυτές οι αλήθειες συνυπάρχουν.

Στο επόμενο επεισόδιο, από το 1919 ως το 1924, η Ελλάδα θα περάσει από τη Διάσκεψη των Παρισίων και την απόβαση στη Σμύρνη στη Μικρασιατική Καταστροφή, την ανταλλαγή πληθυσμών και την ανακήρυξη της Αβασίλευτης Δημοκρατίας.