Ανασύνταξη, Μακεδονικός Αγώνας και Κρητικό Ζήτημα

Επεισόδιο έβδομο.

Καλώς ήρθατε σε ένα ακόμη επεισόδιο της σειράς «Η Ιστορία της Ελλάδας, από το 1800 έως σήμερα».

Στο προηγούμενο επεισόδιο φτάσαμε έως το τέλος του 1897. Η Ελλάδα είχε γνωρίσει την οικονομική πτώχευση, την ένταση του ανταγωνισμού ανάμεσα στον Χαρίλαο Τρικούπη και τον Θεόδωρο Δηλιγιάννη και, τελικά, τη γρήγορη στρατιωτική ήττα στον ελληνοτουρκικό πόλεμο. Αφήσαμε τη χώρα με στρατιωτική αποδιοργάνωση, πολεμική αποζημίωση και βαθιά κρίση εμπιστοσύνης προς το κράτος και την πολιτική ηγεσία.

Βρισκόμαστε πλέον στο 1898. Ο Γεώργιος ο πρώτος παραμένει «Βασιλεύς των Ελλήνων» και ο Αλέξανδρος Ζαΐμης επικεφαλής της κυβέρνησης. Η επόμενη δεκαετία δεν είναι μια ευθύγραμμη πορεία ανάκαμψης. Είναι περίοδος δημοσιονομικής επιτήρησης, περιορισμένων μεταρρυθμίσεων, κοινωνικών εντάσεων και ένοπλων ανταγωνισμών έξω από τα σύνορα του ελληνικού κράτους.

Η ειρήνη με την Οθωμανική Αυτοκρατορία έχει υπογραφεί τον Δεκέμβριο του 1897. Η Ελλάδα υποχρεώνεται να καταβάλει μεγάλη πολεμική αποζημίωση και δέχεται μικρές συνοριακές απώλειες στη Θεσσαλία. Για να εξασφαλιστούν η αποζημίωση και η εξυπηρέτηση των παλαιών δανείων, το 1898 συγκροτείται η Διεθνής Επιτροπή Ελέγχου, γνωστή συνήθως ως Διεθνής Οικονομικός Έλεγχος.

Στον έλεγχο δεσμεύονται συγκεκριμένες κρατικές πρόσοδοι, ανάμεσά τους έσοδα από μονοπώλια, χαρτόσημα, καπνό και τελωνεία. Η ρύθμιση περιορίζει ουσιαστικά τη δημοσιονομική αυτονομία της χώρας και βιώνεται από πολλούς ως συνέχεια της ήττας. Ταυτόχρονα, επιτρέπει νέο εγγυημένο δανεισμό και συμβάλλει σε αυστηρότερη διαχείριση. Αυτές οι δύο όψεις δεν αναιρούν η μία την άλλη: πρόκειται και για εξωτερική επιτήρηση και για μηχανισμό σταθεροποίησης των δημόσιων οικονομικών.

Την ίδια χρονιά η κρίση στην Κρήτη μεταβάλλει το καθεστώς του νησιού. Τον Αύγουστο του 1898, βία στο Ηράκλειο προκαλεί τον θάνατο χριστιανών κατοίκων και Βρετανών στρατιωτών. Οι πηγές δεν συμφωνούν σε έναν ασφαλή συνολικό αριθμό θυμάτων. Η διεθνής αντίδραση επιταχύνει την αποχώρηση των οθωμανικών στρατευμάτων.

Τον Δεκέμβριο ο πρίγκιπας Γεώργιος, γιος του βασιλιά της Ελλάδας, φτάνει στην Κρήτη ως Ύπατος Αρμοστής με εντολή της Βρετανίας, της Γαλλίας, της Ρωσίας και της Ιταλίας. Ιδρύεται η αυτόνομη Κρητική Πολιτεία, υπό την υψηλή κυριαρχία του σουλτάνου και τη διεθνή προστασία των τεσσάρων Δυνάμεων. Η Κρήτη δεν έχει ακόμη ενωθεί με την Ελλάδα και ο πρίγκιπας δεν ενεργεί ως Έλληνας διοικητής προσαρτημένου εδάφους.

Το καθεστώς έχει μια μόνιμη ασάφεια. Ο Ύπατος Αρμοστής ασκεί εκτεταμένες εξουσίες και διορίζεται από τις Δυνάμεις, ενώ η σημαία και οι θεσμοί της Πολιτείας δηλώνουν αυτονομία. Ο σουλτάνος διατηρεί την τυπική επικυριαρχία και η ελληνική κυβέρνηση δεν έχει νόμιμη εξουσία στο νησί. Για πολλούς χριστιανούς Κρήτες, ωστόσο, η αυτονομία θεωρείται προσωρινός σταθμός προς την Ένωση. Για τη μουσουλμανική κοινότητα και την Πύλη, η ίδια προοπτική γεννά φόβο νέας ανασφάλειας και εκτοπισμού.

Στην Ελλάδα, οι εκλογές του Φεβρουαρίου 1899 φέρνουν στην εξουσία τον Γεώργιο Θεοτόκη. Η κυβέρνησή του επιχειρεί να αποκαταστήσει τα οικονομικά και να αναδιοργανώσει τον στρατό, χωρίς να διαθέτει απεριόριστους πόρους. Η σταφιδική κρίση πιέζει ιδιαίτερα τη δυτική και βόρεια Πελοπόννησο. Η Σταφιδική Τράπεζα και οι παρεμβάσεις στη διάθεση της παραγωγής περιορίζουν ορισμένες συνέπειες, αλλά δεν λύνουν το πρόβλημα της υπερπαραγωγής και του χρέους των καλλιεργητών.

Μια αυξανόμενη διέξοδος είναι η μετανάστευση, κυρίως προς τις Ηνωμένες Πολιτείες. Δεν φεύγουν όλοι για μόνιμη εγκατάσταση ούτε προέρχονται όλες οι οικογένειες από τις ίδιες περιοχές. Ωστόσο, στις αρχές του εικοστού αιώνα η αναχώρηση νέων ανδρών, η αποστολή εμβασμάτων και οι επιστροφές μεταναστών αρχίζουν να μεταβάλλουν αισθητά την αγροτική οικονομία και την καθημερινή ζωή.

Η οικονομική εικόνα δεν είναι μόνο κρίση. Μετά το 1898 αρκετοί κρατικοί προϋπολογισμοί εμφανίζουν πλεόνασμα, το εξωτερικό εμπόριο βελτιώνεται και η ναυτιλία μαζί με τα εμβάσματα προσφέρουν πολύτιμο συνάλλαγμα. Η βελτίωση όμως είναι άνιση. Για έναν υπερχρεωμένο σταφιδοπαραγωγό, η δημοσιονομική σταθεροποίηση της Αθήνας δεν σημαίνει απαραίτητα μεγαλύτερο εισόδημα ή πρόσβαση σε φθηνή πίστωση.

Τα «Ευαγγελικά» οδηγούν στην πτώση της κυβέρνησης Θεοτόκη τον Νοέμβριο. Τον διαδέχεται ο Αλέξανδρος Ζαΐμης. Η γλωσσική διαμάχη φανερώνει ένα ευρύτερο ρήγμα: ποια γλώσσα εκφράζει το έθνος, ποιος ελέγχει την εκπαίδευση και ποια σχέση πρέπει να έχει η νεότερη κοινωνία με την αρχαία και τη θρησκευτική της κληρονομιά.

Οι εκλογές του Νοεμβρίου 1902 δεν δίνουν καθαρή λύση. Οι δυνάμεις του Θεοτόκη και του Δηλιγιάννη εμφανίζονται περίπου ισοδύναμες, ενώ μικρότερες ομάδες του Ζαΐμη και του Δημήτριου Ράλλη μπορούν να επηρεάζουν τις πλειοψηφίες. Ο Δηλιγιάννης σχηματίζει κυβέρνηση.

Την ίδια περίοδο η οθωμανική Μακεδονία βρίσκεται στο επίκεντρο ανταγωνιστικών εθνικών σχεδίων. Ο πληθυσμός της είναι σύνθετος: μουσουλμανικές κοινότητες, ελληνόφωνοι, σλαβόφωνοι, βλαχόφωνοι, αλβανόφωνοι, εβραϊκές κοινότητες και άλλες ομάδες συνυπάρχουν σε πόλεις και χωριά. Η γλώσσα, η θρησκευτική υπαγωγή, η τοπική ταυτότητα και η εθνική επιλογή δεν συμπίπτουν πάντοτε.

Από τον ύστερο δέκατο ένατο αιώνα, το Πατριαρχείο Κωνσταντινουπόλεως και η Βουλγαρική Εξαρχία ανταγωνίζονται για εκκλησίες, σχολεία και κοινότητες. Η Εσωτερική Μακεδονική Επαναστατική Οργάνωση επιδιώκει πολιτική μεταβολή και αναπτύσσει ένοπλα δίκτυα. Άλλες βουλγαρικές, σερβικές, ελληνικές και ρουμανικές οργανώσεις προωθούν δικούς τους στόχους. Οι κάτοικοι δεν είναι απλοί αριθμοί σε εθνογραφικούς χάρτες, συχνά προσαρμόζονται στις πιέσεις, στις συγγένειες και στον ένοπλο συσχετισμό κάθε περιοχής.

Στις 20 Ιουλίου του 1903 με το παλαιό ημερολόγιο, ή στις 2 Αυγούστου με το νέο, ξεσπά η εξέγερση του Ίλιντεν. Οργανώνεται κυρίως από την Εσωτερική Οργάνωση και στρέφεται εναντίον της οθωμανικής εξουσίας. Η οθωμανική καταστολή είναι σκληρή: χωριά καταστρέφονται και χιλιάδες κάτοικοι εκτοπίζονται. Οι αριθμοί νεκρών, προσφύγων και κατεστραμμένων οικισμών αποκλίνουν σημαντικά και δεν πρέπει να συγχωνεύονται σε έναν βέβαιο απολογισμό.

Η Αυστροουγγαρία και η Ρωσία προωθούν το φθινόπωρο το πρόγραμμα μεταρρυθμίσεων του Μύρστεγκ. Ξένοι πολιτικοί πράκτορες και αξιωματικοί αναλαμβάνουν εποπτικό ρόλο, χωρίς να καταργείται η οθωμανική κυριαρχία. Οι μεταρρυθμίσεις επιδιώκουν ασφάλεια και διοικητικές αλλαγές, αλλά εφαρμόζονται αποσπασματικά και δεν τερματίζουν τη δράση των ένοπλων σωμάτων.

Τον Νοέμβριο του 1903 ξεσπούν τα «Ορεστειακά», μετά την παρουσίαση της Ορέστειας του Αισχύλου σε μετάφραση στο Βασιλικό Θέατρο. Και πάλι, η γλώσσα συνδέεται με φόβους για την εθνική ταυτότητα και με τη σύγκρουση ανάμεσα σε μεταρρυθμιστές και υπερασπιστές της καθαρεύουσας. Η βία δεν εξηγείται ως απλή φιλολογική διαφωνία. Στην πολιτική, μετά τον Δηλιγιάννη ακολουθούν μέσα στο ίδιο έτος σύντομη κυβέρνηση Θεοτόκη, κυβέρνηση Ράλλη και, τον Δεκέμβριο, νέα κυβέρνηση Θεοτόκη.

Στην Αθήνα συγκροτείται το 1904 Μακεδονικό Κομιτάτο, ενώ τα ελληνικά προξενεία, κληρικοί, δάσκαλοι και τοπικά δίκτυα ενισχύουν την ελληνική οργάνωση. Αξιωματικοί και εθελοντές περνούν κρυφά τα σύνορα με ψευδώνυμα και τυπικές άδειες ή παραιτήσεις. Η ελληνική κυβέρνηση αποφεύγει την επίσημη κήρυξη πολέμου, αλλά κρατικοί λειτουργοί και μη κρατικοί φορείς παρέχουν συντονισμό, χρήματα, όπλα και πληροφορίες.

Ο Παύλος Μελάς, αξιωματικός του πυροβολικού, εισέρχεται στη δυτική Μακεδονία ως «Μίκης Ζέζας». Στις 13 Οκτωβρίου του 1904 με το παλαιό ημερολόγιο, ή στις είκοσι έξι με το νέο, σκοτώνεται στη Στάτιστα, το σημερινό χωριό Μελάς. Ο θάνατός του προκαλεί μεγάλη κινητοποίηση στην Ελλάδα και τον καθιστά κεντρικό σύμβολο του Αγώνα. Δεν αποτελεί όμως την αρχή κάθε ελληνικής δράσης στην περιοχή ούτε συνοψίζει τις εμπειρίες όλων των μαχητών και των κατοίκων.

Η βία πλήττει και αμάχους. Δολοφονίες προκρίτων, ιερέων και δασκάλων, εμπρησμοί, απειλές και εξαναγκασμοί χρησιμοποιούνται από αντίπαλα δίκτυα για να μεταβάλουν τη στάση χωριών. Η αναγνώριση της βίας όλων των πλευρών δεν εξισώνει αυτομάτως στόχους ή ευθύνες. Είναι όμως απαραίτητη για να καταλάβουμε γιατί πολλές τοπικές επιλογές δεν ήταν ελεύθερες και οριστικές εθνικές δηλώσεις.

Στην ελληνική πλευρά συμμετέχουν αξιωματικοί από το βασίλειο, Κρητικοί και άλλοι εθελοντές, καθώς και ντόπιοι πατριαρχικοί οπλαρχηγοί, πολλοί από τους οποίους είναι σλαβόφωνοι. Αυτή η γλωσσική πραγματικότητα δεν επιτρέπει να ταυτίσουμε μηχανικά τη γλώσσα με την εθνική στράτευση. Ούτε επιτρέπεται να θεωρήσουμε ότι κάθε χωριό ακολουθεί αμετάβλητα μία πλευρά σε όλη τη διάρκεια της σύγκρουσης.

Στην Κρήτη, στο μεταξύ, έχει οξυνθεί η διαφωνία ανάμεσα στον Ύπατο Αρμοστή Γεώργιο και τον Ελευθέριο Βενιζέλο, σύμβουλο της Δικαιοσύνης έως την απόλυσή του το 1901. Ο Βενιζέλος ζητεί συνταγματικότερη διοίκηση και θεωρεί ότι η άμεση, χωρίς διεθνή προετοιμασία διεκδίκηση της Ένωσης μπορεί να αποτύχει. Ο πρίγκιπας στηρίζεται σε συγκεντρωτικές εξουσίες και επιδιώκει να χειριστεί ο ίδιος το ζήτημα μέσω των Αυλών και των Δυνάμεων.

Στην Ελλάδα, οι εκλογές της 20ης Φεβρουαρίου 1905 δίνουν τη νίκη στον Δηλιγιάννη και κοινοβουλευτική επιβεβαίωση στην κυβέρνηση που είχε σχηματίσει τον προηγούμενο Δεκέμβριο.

Στις 10 Μαρτίου του 1905 με το παλαιό ημερολόγιο, ή στις είκοσι τρεις με το νέο, ο Βενιζέλος, ο Κωνσταντίνος Φούμης και ο Κωνσταντίνος Μάνος κηρύσσουν στο Θέρισο ένοπλο κίνημα. Ζητούν Ένωση με την Ελλάδα και, ως άμεσο βήμα, ουσιαστικότερες ελευθερίες και μεταβολή του καθεστώτος. Σχηματίζεται επαναστατική συνέλευση και παράλληλη διοίκηση. Υπάρχουν ένοπλες συγκρούσεις και επέμβαση διεθνών δυνάμεων, αλλά το κίνημα καταλήγει κυρίως σε διαπραγμάτευση.

Στις 31 Μαΐου ο Δηλιγιάννης δολοφονείται έξω από τη Βουλή από τον Αντώνιο Γερακάρη, γνωστό και ως Κωστογερακάρη, που συνδεόταν με παράνομες χαρτοπαικτικές λέσχες τις οποίες η κυβέρνηση είχε αποφασίσει να κλείσει. Δεν προκύπτει οργανωμένη πολιτική συνωμοσία από τα διαθέσιμα τεκμήρια. Μετά από σύντομο διάστημα διαβουλεύσεων, σχηματίζεται κυβέρνηση Δημήτριου Ράλλη τον Ιούνιο. Τον Δεκέμβριο επανέρχεται ο Θεοτόκης και παραμένει επικεφαλής της κυβέρνησης έως το τέλος του επεισοδίου.

Στην Κρήτη, η συμφωνία του Νοεμβρίου 1905 τερματίζει το κίνημα του Θερίσου και προβλέπει αμνηστία και εξέταση μεταρρυθμίσεων. Δεν επιτυγχάνεται άμεση Ένωση, αλλά ανοίγει ο δρόμος για αλλαγές στη διοίκηση και στο Σύνταγμα της Πολιτείας.

Οι ελληνικές εκλογές του Μαρτίου 1906 δίνουν στον Θεοτόκη ισχυρότερη κοινοβουλευτική βάση. Η κυβέρνησή του αυξάνει τις στρατιωτικές δαπάνες, ενισχύει την οργάνωση στρατού και ναυτικού και συνεχίζει την υποστήριξη της δράσης στη Μακεδονία. Η ανασύνταξη είναι πραγματική αλλά ατελής. Ελλείψεις σε εκπαίδευση, διοίκηση και εξοπλισμό παραμένουν, ενώ η βασιλική οικογένεια διατηρεί ισχυρή παρουσία στη στρατιωτική ηγεσία.

Την άνοιξη του ίδιου έτους οι διεθνείς αθλητικοί αγώνες της Αθήνας, οι λεγόμενοι Μεσολυμπιακοί, προβάλλουν μια διαφορετική εικόνα της χώρας από εκείνη της ήττας του 1897. Σήμερα η Διεθνής Ολυμπιακή Επιτροπή δεν τους αριθμεί ως ξεχωριστή Ολυμπιάδα. Για τους συγχρόνους, όμως, η διοργάνωση υπήρξε σημαντική δημόσια επίδειξη οργανωτικής ικανότητας και εθνικής αυτοπεποίθησης.

Στην Κρήτη, το 1906 οι Δυνάμεις αποδέχονται αναδιοργάνωση της χωροφυλακής και δημιουργία πολιτοφυλακής με Έλληνες αξιωματικούς, καθώς και σταδιακή απόσυρση των ξένων στρατευμάτων. Δεν αναγνωρίζουν όμως την Ένωση. Ο πρίγκιπας Γεώργιος παραιτείται και τον Σεπτέμβριο διορίζεται Ύπατος Αρμοστής ο Αλέξανδρος Ζαΐμης. Το νέο Κρητικό Σύνταγμα περιορίζει ορισμένες συγκεντρωτικές όψεις του προηγούμενου καθεστώτος. Ο Βενιζέλος αναδεικνύεται πλέον σε ηγετική μορφή της κρητικής πολιτικής, αλλά ακόμη δεν έχει εισέλθει στην πολιτική ζωή του ελληνικού βασιλείου.

Το φθινόπωρο του 1906 εμφανίζεται στη Βουλή η μικρή «Ομάδα των Ιαπώνων», με βουλευτές όπως ο Στέφανος Δραγούμης και ο Δημήτριος Γούναρης. Το προσωνύμιο παραπέμπει στην εντύπωση που είχε προκαλέσει η μεταρρυθμισμένη Ιαπωνία μετά τη νίκη της επί της Ρωσίας. Η ομάδα καταγγέλλει τη διοικητική αδράνεια και ζητεί ανανέωση, αλλά διαλύεται όταν ο Γούναρης εισέρχεται στην κυβέρνηση το 1908 χωρίς να εφαρμόσει το σύνολο του προγράμματός της.

Η απογραφή του 1907 καταγράφει πραγματικό πληθυσμό περίπου 2.632.000 κατοίκων. Ο αριθμός αφορά όσους βρίσκονται στην ελληνική επικράτεια και δεν περιλαμβάνει τις ελληνικές κοινότητες της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας ή την αυτόνομη Κρήτη. Παρά τη σχετική οικονομική ανάκαμψη μετά το 1898, η μετανάστευση αυξάνεται και οι κοινωνικές ανισότητες παραμένουν έντονες.

Η Αθήνα αριθμεί περίπου 175.000 κατοίκους και ο Πειραιάς περίπου 75.000. Η ανάπτυξη των δύο πόλεων συνδέεται με τη διοίκηση, το εμπόριο, το λιμάνι και τις πρώτες βιομηχανικές συγκεντρώσεις. Η Ελλάδα παραμένει κυρίως αγροτική, αλλά η δημόσια συζήτηση διεξάγεται όλο και περισσότερο σε μια πρωτεύουσα όπου εφημερίδες, πανεπιστήμιο, φοιτητές και πολιτικές συγκεντρώσεις μπορούν να μετατρέψουν μια γλωσσική ή εθνική διαμάχη σε κυβερνητική κρίση.

Το καλοκαίρι του 1908 η Επανάσταση των Νεοτούρκων επαναφέρει το οθωμανικό Σύνταγμα και υπόσχεται ισονομία στους υπηκόους της Αυτοκρατορίας. Τα αντίπαλα ένοπλα σώματα στη Μακεδονία αναστέλλουν τη δράση τους ή παραδίδουν όπλα. Ο λεγόμενος Μακεδονικός Αγώνας κλείνει ως ένοπλη φάση, όχι επειδή έχει λυθεί το ζήτημα των εθνικών διεκδικήσεων, αλλά επειδή το νέο πολιτικό πλαίσιο δημιουργεί προσωρινές προσδοκίες κοινοβουλευτικής συνύπαρξης.

Οι ανατροπές συνεχίζονται το φθινόπωρο: η Βουλγαρία ανακηρύσσει την ανεξαρτησία της και η Αυστροουγγαρία προσαρτά τη Βοσνία και Ερζεγοβίνη. Στην Κρήτη, ενώ ο Ύπατος Αρμοστής Ζαΐμης βρίσκεται εκτός νησιού, η κυβέρνηση της Κρητικής Πολιτείας ανακηρύσσει στις 24 Σεπτεμβρίου με το παλαιό ημερολόγιο, ή στις 7 Οκτωβρίου με το νέο, την Ένωση με την Ελλάδα και σχηματίζεται διακομματική εκτελεστική αρχή.

Η ανακήρυξη δεν αναγνωρίζεται διεθνώς ούτε γίνεται επίσημα αποδεκτή από την Αθήνα. Η ελληνική κυβέρνηση φοβάται πόλεμο με την Οθωμανική Αυτοκρατορία και συμμορφώνεται με τη στάση των Προστάτιδων Δυνάμεων. Στο τέλος του 1908 η Κρήτη διοικείται στην πράξη χωρίς τον αρμοστή και με ελληνικά πολιτειακά σύμβολα, αλλά η νομική της ένωση με την Ελλάδα δεν έχει ακόμη ολοκληρωθεί. Αυτό θα συμβεί το 1913.

Η προσεκτική στάση της Αθήνας προκαλεί νέα απογοήτευση. Η διεθνής ύφεση του 1908 περιορίζει εξαγωγές και μεταναστευτικά εμβάσματα, ενώ στον στρατό συσσωρεύονται παράπονα για προαγωγές, εξοπλισμό και την επιρροή των πριγκίπων. Στις 31 Δεκεμβρίου 1908, η Ελλάδα έχει ανακτήσει μέρος της δημοσιονομικής και στρατιωτικής της λειτουργικότητας, αλλά δεν έχει ξεπεράσει την κρίση πολιτικής αξιοπιστίας που άνοιξε το 1897.

Η δεκαετία αφήνει ένα σύνθετο αποτύπωμα. Ο οικονομικός έλεγχος συνοδεύεται από σταθεροποίηση αλλά και απώλεια αυτονομίας. Η Κρητική Πολιτεία αποκτά θεσμούς χωρίς ακόμη να ενώνεται με την Ελλάδα. Στη Μακεδονία η ελληνική παρουσία ενισχύεται, με κόστος μια βία που βαραίνει κυρίως τις τοπικές κοινωνίες. Και μέσα στο βασίλειο, η απαίτηση για βαθύτερη μεταρρύθμιση παραμένει ανοιχτή.

Στο επόμενο επεισόδιο περνάμε στα χρόνια 1909–1913: στο κίνημα στο Γουδί, στην άνοδο του Ελευθέριου Βενιζέλου και στους Βαλκανικούς Πολέμους που θα αλλάξουν ριζικά τα σύνορα της Ελλάδας.