Τρικούπης, Δηλιγιάννης, εκσυγχρονισμός και κρίση

Επεισόδιο έκτο.

Καλώς ήρθατε σε ένα ακόμη επεισόδιο της σειράς «Η Ιστορία της Ελλάδας, από το 1800 έως σήμερα».

Στο προηγούμενο επεισόδιο φτάσαμε έως το τέλος του 1881. Η αρχή της δεδηλωμένης είχε αλλάξει τον τρόπο σχηματισμού των κυβερνήσεων και η Ελλάδα είχε ενσωματώσει το μεγαλύτερο μέρος της Θεσσαλίας και την περιοχή της Άρτας. Η εδαφική διεύρυνση, όμως, έφερνε μαζί της νέες ανάγκες: διοίκηση, δρόμους, σιδηροδρόμους, άμυνα, φορολογία και ένα δύσκολο ιδιοκτησιακό ζήτημα.

Βρισκόμαστε πλέον στο 1882. Το Σύνταγμα του 1864 εξακολουθεί να ισχύει, βασιλιάς παραμένει ο Γεώργιος ο πρώτος και πρωθυπουργός, στους πρώτους μήνες του έτους, ο Αλέξανδρος Κουμουνδούρος. Στις 3 Μαρτίου με το παλαιό ημερολόγιο, ή στις δεκαπέντε με το νέο, ο Χαρίλαος Τρικούπης σχηματίζει κυβέρνηση με ισχυρή κοινοβουλευτική πλειοψηφία. Αρχίζει μια περίοδος κατά την οποία ο Τρικούπης και ο Θεόδωρος Δηλιγιάννης θα εκφράσουν δύο ανταγωνιστικές πολιτικές συσπειρώσεις, χωρίς να πρόκειται ακόμη για μαζικά κόμματα του εικοστού αιώνα.

Το σχέδιο του Τρικούπη επιδιώκει να αυξήσει την ικανότητα του κράτους. Περιλαμβάνει αναδιοργάνωση υπηρεσιών, ενίσχυση των ενόπλων δυνάμεων, κατασκευή δρόμων, λιμανιών και σιδηροδρόμων και δημιουργία υποδομών που θα συνδέσουν την παραγωγή με τις αγορές. Η λογική είναι ότι η οικονομική ανάπτυξη και η διοικητική αποτελεσματικότητα πρέπει να προηγηθούν μιας ασφαλέστερης εξωτερικής πολιτικής.

Η εφαρμογή αρχίζει γρήγορα. Το 1882 ιδρύεται η εταιρεία Σιδηροδρόμων Πειραιώς–Αθηνών–Πελοποννήσου και ξεκινούν τα μεγάλα έργα για τη διώρυγα της Κορίνθου και την αποξήρανση της Κωπαΐδας. Το κράτος παραχωρεί έργα σε εταιρείες και προσελκύει εγχώρια και ομογενειακά κεφάλαια, αλλά αναλαμβάνει επίσης εγγυήσεις και οικονομικές δεσμεύσεις.

Οι σιδηρόδρομοι δεν κατασκευάζονται ως ένα ενιαίο δίκτυο ούτε ολοκληρώνονται αμέσως. Διαφορετικές εταιρείες αναπτύσσουν γραμμές στην Πελοπόννησο, τη Θεσσαλία, την Αττική και τη δυτική Ελλάδα, συχνά με διαφορετικές τεχνικές προδιαγραφές. Ωστόσο, μέσα στη δεκαετία, η Αθήνα συνδέεται με την Κόρινθο και κατόπιν με το Άργος, το Ναύπλιο και την Πάτρα. Για κοινότητες που έως τότε εξαρτώνται από αργές χερσαίες μεταφορές, η αλλαγή είναι ουσιαστική.

Τα έργα χρειάζονται χρήματα. Αυξάνονται έμμεσοι φόροι και δασμοί, ενώ το κράτος προσφεύγει επανειλημμένα σε εξωτερικό δανεισμό. Μέρος των δανείων χρηματοδοτεί υποδομές και στρατιωτικές δαπάνες, μέρος καλύπτει ελλείμματα και παλαιότερες υποχρεώσεις. Δεν είναι σωστό να αποδίδεται κάθε δάνειο σε σπατάλη, αλλά ούτε και να παρουσιάζεται ο εκσυγχρονισμός ως δωρεάν: το κόστος κατανέμεται άνισα και επιβαρύνει ιδιαίτερα την κατανάλωση και την ύπαιθρο.

Στις νέες θεσσαλικές επαρχίες, το ελληνικό κράτος αναγνωρίζει τους τίτλους ιδιοκτησίας που προστατεύει η συμφωνία του 1881. Πολλά μεγάλα κτήματα περνούν σε Έλληνες κεφαλαιούχους, ενώ καλλιεργητές εξακολουθούν να εργάζονται με εξαρτημένες μορφές μίσθωσης και να αμφισβητούν τις αξιώσεις των γαιοκτημόνων. Το αγροτικό ζήτημα δεν δημιουργείται από μία μόνο διάταξη ούτε λύνεται στην περίοδο αυτή, γίνεται όμως σταθερό κοινωνικό και πολιτικό πρόβλημα.

Η κυβερνητική πλειοψηφία φθείρεται από τη φορολογία, τις αντιδράσεις και τις προσωπικές συγκρούσεις. Στις εκλογές του Απριλίου 1885 επικρατεί η παράταξη του Δηλιγιάννη. Ο Τρικούπης αποχωρεί και στις 19 Απριλίου με το παλαιό ημερολόγιο, ή την 1η Μαΐου με το νέο, σχηματίζεται κυβέρνηση Δηλιγιάννη.

Στις 6 Σεπτεμβρίου του 1885 με το παλαιό ημερολόγιο, ή στις δεκαοκτώ με το νέο, η Βουλγαρία ανακοινώνει την ένωση με την αυτόνομη Ανατολική Ρωμυλία. Στην Ελλάδα η μεταβολή θεωρείται ανατροπή της βαλκανικής ισορροπίας και ενισχύει τις φωνές που ζητούν ανταλλάγματα στην Ήπειρο και την Κρήτη. Η κυβέρνηση Δηλιγιάννη αρχίζει επιστράτευση στις 12 Σεπτεμβρίου με το παλαιό ημερολόγιο.

Η κινητοποίηση διαρκεί μήνες χωρίς να καταλήξει σε οργανωμένο πόλεμο. Επιβαρύνει σοβαρά τα δημόσια οικονομικά, διαταράσσει την παραγωγή και κρατά χιλιάδες άνδρες μακριά από την εργασία τους. Οι Μεγάλες Δυνάμεις αναγνωρίζουν τελικά τη νέα κατάσταση στην Ανατολική Ρωμυλία και απαιτούν από την Αθήνα να αποστρατεύσει.

Τον Απρίλιο του 1886 οι Δυνάμεις επιβάλλουν ναυτικό αποκλεισμό στις ελληνικές ακτές. Η πίεση οδηγεί στην πτώση του Δηλιγιάννη. Στις 30 Απριλίου με το παλαιό ημερολόγιο σχηματίζεται βραχύβια κυβέρνηση του Δημητρίου Βάλβη και στις 9 Μαΐου, ή στις είκοσι μία με το νέο, επιστρέφει ο Τρικούπης. Την ίδια ημέρα ελληνικά τμήματα περνούν αυθαίρετα τα σύνορα και συγκρούονται με οθωμανικές δυνάμεις. Ακολουθούν ανακωχή στις 12 Μαΐου, διαταγή αποστράτευσης στις δεκατέσσερις και άρση του αποκλεισμού στις είκοσι τέσσερις, όλες με το παλαιό ημερολόγιο.

Η κρίση δεν είναι απλώς μια διαμάχη ανάμεσα σε «φιλοπόλεμους» και «ειρηνόφιλους». Ο Δηλιγιάννης επιχειρεί να μετατρέψει τη στρατιωτική πίεση σε διπλωματικό αντάλλαγμα, αλλά δεν ελέγχει την κλιμάκωση. Ο Τρικούπης θεωρεί ότι η χώρα πρέπει πρώτα να αποκτήσει οικονομική και στρατιωτική βάση. Και οι δύο, όμως, ενεργούν μέσα σε ένα σύστημα όπου οι Δυνάμεις μπορούν να περιορίζουν αποφασιστικά τις ελληνικές επιλογές.

Ο Τρικούπης κυβερνά από τον Μάιο του 1886 έως τον Οκτώβριο του 1890. Η μεγαλύτερη διάρκεια προσφέρει συνέχεια στο πρόγραμμα έργων. Επεκτείνονται οι σιδηρόδρομοι, βελτιώνονται δρόμοι και λιμένες, οργανώνονται τεχνικές υπηρεσίες και γίνονται προσπάθειες επαγγελματικότερης λειτουργίας της διοίκησης και του στρατού.

Η εικόνα του εκσυγχρονισμού δεν είναι ενιαία. Τα αστικά κέντρα, τα λιμάνια και οι εμπορικές περιοχές ωφελούνται περισσότερο από νέες συνδέσεις. Σε μεγάλο μέρος της υπαίθρου, η καθημερινότητα εξακολουθεί να καθορίζεται από μικρές καλλιέργειες, εποχική εργασία, περιορισμένη πίστωση και βαριά έμμεση φορολογία. Η εκπαίδευση διευρύνεται, αλλά οι δυνατότητες φοίτησης παραμένουν άνισες ως προς τον τόπο, το εισόδημα και το φύλο.

Ούτε η διοίκηση αλλάζει με έναν νόμο. Οι κυβερνήσεις προσπαθούν να περιορίσουν τις αυθαίρετες προσλήψεις και μετακινήσεις υπαλλήλων και να ενισχύσουν τεχνικές υπηρεσίες, όμως οι βουλευτές εξακολουθούν να μεσολαβούν για θέσεις, φορολογικές διευκολύνσεις και τοπικά έργα. Η κοινοβουλευτική σταθερότητα που επιδιώκει ο Τρικούπης συνυπάρχει έτσι με προσωπικά δίκτυα εξάρτησης. Ο ανταγωνισμός με τον Δηλιγιάννη οργανώνει καθαρότερα τη Βουλή, χωρίς ακόμη να δημιουργεί κόμματα με μόνιμα μέλη, ενιαία ιδεολογία και πανεθνικό μηχανισμό όπως αργότερα στον εικοστό αιώνα.

Την ίδια περίοδο η σταφίδα γίνεται το κυριότερο εξαγωγικό προϊόν της χώρας. Η ζήτηση δημιουργεί εισοδήματα, εμπόριο και νέες καλλιέργειες, ιδίως στη δυτική Πελοπόννησο. Δημιουργεί όμως και μεγάλη εξάρτηση από μία διεθνή αγορά, αφήνοντας παραγωγούς, εμπόρους, πιστωτές και δημόσια έσοδα ευάλωτους σε μια μεταβολή της ζήτησης.

Στην Κρήτη, μια άλλη κρίση εξελίσσεται. Το 1889 η μονομερής κήρυξη της Ένωσης από μέρος του πολιτικού κόσμου οδηγεί σε οθωμανική καταστολή και στην ουσιαστική αναίρεση πολλών παραχωρήσεων της Χαλέπας. Χριστιανοί κάτοικοι υφίστανται διώξεις και νέες μετακινήσεις. Το Κρητικό Ζήτημα επιστρέφει, χωρίς ακόμη να προκαλεί επίσημη ελληνική στρατιωτική επέμβαση.

Στις εκλογές του 1890 ο Δηλιγιάννης νικά και σχηματίζει κυβέρνηση στις 24 Οκτωβρίου με το παλαιό ημερολόγιο. Η οικονομική κατάσταση δυσκολεύει: οι διεθνείς αγορές γίνονται επιφυλακτικότερες, η δραχμή πιέζεται και η εξυπηρέτηση του χρέους απορροφά μεγάλο μέρος των εσόδων. Τον Φεβρουάριο του 1892 ο βασιλιάς παύει τον Δηλιγιάννη και διορίζει τον Κωνσταντίνο Κωνσταντόπουλο, που δεν διαθέτει σταθερή κοινοβουλευτική βάση.

Στις αρχές της δεκαετίας του 1890 η υποχώρηση της ζήτησης και των τιμών της σταφίδας πλήττει παραγωγούς, εμπόρους και δημόσια έσοδα. Η οικονομική πίεση επηρεάζει και τη μετακίνηση του πληθυσμού. Άνθρωποι κατευθύνονται προς την Αθήνα, τον Πειραιά, την Πάτρα και άλλα εμπορικά κέντρα, ή αναζητούν εποχική εργασία. Αυξάνεται και η υπερατλαντική μετανάστευση, ιδιαίτερα από αγροτικές περιοχές που πιέζονται από χρέη και χαμηλές τιμές. Η μεγάλη κορύφωσή της θα έρθει αργότερα, εδώ βλέπουμε την αρχή μιας διεξόδου που θα αλλάξει οικογένειες και τοπικές κοινωνίες.

Μετά τις εκλογές, ο Τρικούπης επιστρέφει στις 10 Ιουνίου 1892 με το παλαιό ημερολόγιο. Προσπαθεί να εξασφαλίσει νέο δάνειο και να περιορίσει το έλλειμμα, αλλά παραιτείται τον Μάιο του 1893. Τον διαδέχεται ο Σωτήριος Σωτηρόπουλος με βασιλική στήριξη και χωρίς ασφαλή κοινοβουλευτική πλειοψηφία. Η κυβέρνησή του συμφωνεί ένα ιδιαίτερα δυσμενές δάνειο κεφαλαιοποίησης.

Ανάμεσα σε αυτές τις πολιτικές κρίσεις ολοκληρώνεται ένα εμβληματικό έργο. Στις 25 Ιουλίου 1893 με το παλαιό ημερολόγιο, ή στις 6 Αυγούστου με το νέο, εγκαινιάζεται η διώρυγα της Κορίνθου, ύστερα από έντεκα χρόνια εργασιών, χρηματοδοτικών δυσκολιών και αλλαγών αναδόχων. Η διώρυγα συντομεύει θαλάσσιες διαδρομές, αλλά η ολοκλήρωσή της δεν αναιρεί τη δημοσιονομική κρίση του κράτους.

Στις 30 Οκτωβρίου με το παλαιό ημερολόγιο ο Τρικούπης επιστρέφει στην κυβέρνηση, ακυρώνει το δάνειο κεφαλαιοποίησης και αναζητεί νέα συμφωνία. Οι πιστωτές, όμως, απαιτούν ισχυρότερες εγγυήσεις και οι διαθέσιμοι όροι δεν επιτρέπουν βιώσιμη χρηματοδότηση.

Τον Δεκέμβριο του 1893, αφού αποτυγχάνει να εξασφαλίσει βιώσιμο νέο δανεισμό, η κυβέρνηση μειώνει μονομερώς την εξυπηρέτηση των εξωτερικών δανείων και αναστέλλει τα χρεολύσια. Η απόφαση ανακοινώνεται στη Βουλή στις 10 Δεκεμβρίου με το παλαιό ημερολόγιο, ή στις είκοσι δύο με το νέο. Έχει μείνει στη δημόσια μνήμη με τη φράση «Δυστυχώς επτωχεύσαμεν», αλλά η ακριβής μορφή της φράσης στα πρακτικά και ο τρόπος με τον οποίο ειπώθηκε αποτελούν αντικείμενο συζήτησης. Το ασφαλές γεγονός είναι η μερική παύση πληρωμών, όχι η εξαφάνιση του κράτους ή κάθε οικονομικής δραστηριότητας.

Η πτώχευση έχει περισσότερες από μία αιτίες: συσσωρευμένο χρέος, χρόνια ελλείμματα, όροι δανεισμού, στρατιωτικές δαπάνες, περιορισμένη φορολογική βάση, πίεση στη δραχμή και κρίση της σταφίδας. Τα έργα συνέβαλαν στην επιβάρυνση, αλλά δεν εξηγούν μόνα τους την κατάρρευση. Παράλληλα, αρκετές από τις υποδομές θα παραμείνουν και θα χρησιμοποιηθούν από την οικονομία των επόμενων δεκαετιών.

Στην Κρήτη, η Μεταπολιτευτική Επιτροπή ζητεί από τον Σεπτέμβριο του 1895 αυτονομία υπό την επικυριαρχία του Σουλτάνου. Το αίτημα δεν είναι ακόμη η άμεση Ένωση, αποτυπώνει την προσπάθεια να βρεθεί εφαρμόσιμη λύση μετά την αναίρεση των προνομίων της Χαλέπας.

Στις 18 Μαρτίου 1896 με το παλαιό ημερολόγιο, ή στις τριάντα με το νέο, ο Χαρίλαος Τρικούπης πεθαίνει στις Κάννες. Ο θάνατός του κλείνει μια πολιτική διαδρομή, όχι όμως τη συζήτηση για τα έργα, το χρέος και τη σχέση κοινοβουλευτισμού και εκσυγχρονισμού.

Στο μεταξύ, η Αθήνα φιλοξενεί τους πρώτους σύγχρονους διεθνείς Ολυμπιακούς Αγώνες. Διεξάγονται από τις 25 Μαρτίου έως τις 3 Απριλίου 1896 με το παλαιό ημερολόγιο, ή από τις 6 έως τις 15 Απριλίου με το νέο. Το ανακαινισμένο Παναθηναϊκό Στάδιο, η νίκη του Σπύρου Λούη στον μαραθώνιο και η μεγάλη προσέλευση δημιουργούν ισχυρό δημόσιο ενθουσιασμό.

Οι Αγώνες δεν είναι συνέχεια μιας αδιάκοπης αρχαίας παράδοσης, αλλά νεότερη διεθνής διοργάνωση που αντλεί σύμβολα από την αρχαιότητα. Η Διεθνής Ολυμπιακή Επιτροπή αναφέρει περίπου 241 αθλητές από 14 χώρες και 43 αγωνίσματα. Οι αριθμοί διαφέρουν σε άλλες ιστορικές καταγραφές, επειδή οι έννοιες της εθνικής αντιπροσωπείας και της επίσημης συμμετοχής δεν είχαν ακόμη τυποποιηθεί. Οι γυναίκες δεν γίνονται δεκτές στους επίσημους αγώνες.

Την άνοιξη και το καλοκαίρι του 1896 οι συγκρούσεις στην Κρήτη κλιμακώνονται, με επιθέσεις, πυρπολήσεις και θύματα στις χριστιανικές και μουσουλμανικές κοινότητες. Τον Αύγουστο επιβάλλεται νέος Οργανισμός με διεθνείς εγγυήσεις και ευρύτερη χριστιανική συμμετοχή στη διοίκηση. Η συμφωνία μειώνει προσωρινά την ένταση, αλλά δεν εφαρμόζεται σταθερά.

Στις αρχές του 1897 νέες βιαιότητες στην Κρήτη και η κατάρρευση της διοίκησης προκαλούν εξέγερση και εξωτερική επέμβαση. Η κυβέρνηση Δηλιγιάννη, πιεζόμενη από την κοινή γνώμη, την αντιπολίτευση, αξιωματικούς και την Εθνική Εταιρεία, στέλνει στόλο και περίπου 1.500 στρατιώτες υπό τον συνταγματάρχη Τιμολέοντα Βάσσο. Στις αρχές Φεβρουαρίου οι δυνάμεις αποβιβάζονται στην Κρήτη και ο Βάσσος ανακοινώνει ότι καταλαμβάνει το νησί στο όνομα του βασιλιά.

Η Πύλη απορρίπτει την ενέργεια. Οι έξι Δυνάμεις επίσης δεν αναγνωρίζουν την Ένωση, αποβιβάζουν δικά τους αγήματα, επιβάλλουν ναυτικό αποκλεισμό και προτείνουν αυτονομία της Κρήτης υπό οθωμανική επικυριαρχία. Η ευρωπαϊκή κοινή γνώμη δεν ταυτίζεται πάντοτε με τις κυβερνήσεις της, ενώ και στην ίδια την Κρήτη οι χριστιανοί επαναστάτες και οι μουσουλμανικές κοινότητες αντιμετωπίζουν διαφορετικά και συχνά με φόβο τις προτεινόμενες λύσεις.

Παράλληλα, η μυστική Εθνική Εταιρεία οργανώνει ένοπλα σώματα και διεισδύσεις προς την οθωμανική Μακεδονία. Η κυβέρνηση γνωρίζει και ανέχεται μέρος της δραστηριότητας χωρίς να ελέγχει πλήρως τις συνέπειές της. Στις 5 Απριλίου με το παλαιό ημερολόγιο, ή στις δεκαεπτά με το νέο, η Οθωμανική Αυτοκρατορία διακόπτει τις διπλωματικές σχέσεις και κηρύσσεται πόλεμος. Οι συνοριακές συγκρούσεις είχαν ήδη αρχίσει.

Ο ελληνικός στρατός διαθέτει θάρρος σε επίπεδο μονάδων, αλλά πάσχει από ανεπαρκή επιτελική οργάνωση, εφοδιασμό, εκπαίδευση και σαφή διοίκηση. Στη Θεσσαλία οι καλύτερα οργανωμένες οθωμανικές δυνάμεις υπό τον Ετέμ πασά διασπούν τις ελληνικές θέσεις. Ο ελληνικός στρατός υποχωρεί από τη Λάρισα προς τα Φάρσαλα και κατόπιν προς τον Δομοκό. Στην Ήπειρο σημειώνονται επιμέρους επιτυχίες και αποτυχίες, χωρίς ανατροπή της συνολικής έκβασης.

Η ήττα προκαλεί κυβερνητική κρίση. Στις 18 Απριλίου με το παλαιό ημερολόγιο, ή στις τριάντα με το νέο, ο Δηλιγιάννης παραιτείται και τον διαδέχεται ο Δημήτριος Ράλλης. Με παρέμβαση των Δυνάμεων συμφωνείται ανακωχή στις 8 Μαΐου με το παλαιό ημερολόγιο, ή στις είκοσι με το νέο. Ο πόλεμος έχει διαρκέσει λίγες εβδομάδες, αλλά οι στρατιωτικές, οικονομικές και ψυχολογικές συνέπειες είναι μεγάλες. Οι αριθμοί νεκρών και τραυματιών διαφέρουν ανά πηγή και δεν πρέπει να συγχωνεύονται σε έναν βέβαιο συνολικό απολογισμό.

Οι Δυνάμεις αποτρέπουν την απώλεια ολόκληρης της Θεσσαλίας, αλλά η Ελλάδα υποχρεώνεται να δεχθεί μικρές συνοριακές διορθώσεις υπέρ της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας και πολεμική αποζημίωση 4.000.000 οθωμανικών λιρών. Η αποχώρηση των οθωμανικών στρατευμάτων συνδέεται με την εξασφάλιση του δανείου που θα καλύψει την αποζημίωση. Τον Σεπτέμβριο ο Αλέξανδρος Ζαΐμης διαδέχεται τον Ράλλη.

Στις 22 Νοεμβρίου 1897 με το παλαιό ημερολόγιο, ή στις 4 Δεκεμβρίου με το νέο, υπογράφεται στην Κωνσταντινούπολη η οριστική συνθήκη ειρήνης. Επιβεβαιώνει την αποζημίωση, τη συνοριακή διόρθωση και τη διαδικασία αποχώρησης από τη Θεσσαλία. Η Κρήτη δεν ενώνεται με την Ελλάδα. Η διεθνώς επιτηρούμενη αυτονομία της θα διαμορφωθεί στην επόμενη φάση.

Η περίοδος 1882–1897 δεν χωρά σε ένα απλό δίλημμα ανάμεσα στον «εκσυγχρονιστή» Τρικούπη και τον «παλαιοκομματικό» Δηλιγιάννη. Ο Τρικούπης άφησε έργα και διοικητικές μεταβολές, αλλά και ένα βαρύ χρηματοδοτικό σχήμα. Ο Δηλιγιάννης εξέφρασε πραγματικές κοινωνικές αντιδράσεις στη φορολογία και την εξάρτηση από τους πιστωτές, αλλά η επιστράτευση του 1885–86 και η πολιτική του 1897 είχαν υψηλό κόστος. Και οι δύο κινήθηκαν μέσα σε περιορισμούς που έθεταν η μικρή φορολογική βάση, ο θρόνος, τα προσωπικά κόμματα και η διεθνής ισορροπία.

Στο τέλος του 1897 η Ελλάδα διαθέτει περισσότερους σιδηροδρόμους, δρόμους και τεχνικές υποδομές από ό,τι το 1882. Είναι όμως σε αδυναμία πληρωμών, ηττημένη στρατιωτικά και υποχρεωμένη να δεχθεί διεθνή εποπτεία για να δανειστεί. Η αντίφαση αυτή, υλικός εκσυγχρονισμός μαζί με δημοσιονομική και στρατιωτική κρίση, θα καθορίσει την ανασύνταξη των επόμενων χρόνων.

Στο επόμενο επεισόδιο περνάμε στα χρόνια 1898–1908: στον Διεθνή Οικονομικό Έλεγχο, την αυτόνομη Κρητική Πολιτεία, τον Μακεδονικό Αγώνα και την προσπάθεια ανασύνταξης μετά την ήττα.